वासुदेव

मी दीड महिन्यापूर्वी फेरीवाले हा लेख लिहिला तेव्हा बऱ्याच जणांनी मी वासुदेव बद्दल काहीच उल्लेख केला नाही असे मला कळवलं होतं. पण माझ्या दृष्टीने वासुदेव हा फेरीवाला या प्रकारात मोडूच शकत नाही.

वासुदेवाचा इतिहास काय आहे हे शोधत असताना मिळालेल्या माहितीतून आणि काही माझ्या स्वानुभवातून तयार झालेला हा लेख.

वासुदेव‘ या परंपरेची सुरुवात नक्की कधी झाली कुणास ठाऊक पण ती किमान १०००-१२०० वर्षापुर्वीची तरी नक्कीच असावी. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव यांनी ‘वासुदेवावर’ लिहीलेली रुपके आजही उपलब्ध आहेत. जुन्या काळात मराठी मुलखातील खेडोपाडी येणारी पहाट मोठी प्रसन्न असायची. घराघरातून जात्यावरची गाणी म्हणत धान्य दळणार्‍या महिला, गल्लीगल्लीत खांद्यावर कावड घेऊन आडावरून पाणी आणणारी गडीमाणसं अन् त्याच वेळी डोक्यावर उभट मोरपिसांची टोपी, गळ्यात कवड्याच्या माळा, पायघोळ अंगरखा, पायांत विजार किंवा धोतर, कमरेभोवती शेलावजा उपरणे गुंडाळलेले, एका हातात चिपळ्या, दुसऱ्या हातात पितळी टाळ, कमरेला पावा (बासरी), मंजिरी अशी वाद्ये आणि काखेला झोळी, गळ्यात कवड्यांच्या व रंगीबेरंगी मण्यांच्या माळा, हातात तांब्याचे कडे, कपाळावर व कंठावर गंधाचे टिळे आणि पायात घुंगरू अशा वेशात गाणं म्हणत नाच करणारा वासुदेव दिसायचा.

अंगणात वासुदेव आला म्हणजे भाग्याची गोष्ट मानली जात असे. कारण त्या रूपाने श्रीकृष्ण घरी आल्याचा आनंद होत असे. बायका सुपातून जोंधळे घालत दान करत असत. पुरुष पैसा देऊन त्याला नमस्कार करत. वासुदेवही दान पावलं म्हणत अंगणात नाच करत असे. सारे अंगण आत्यंतिक समाधानात न्हाहून जायचे.

मुळातच कृष्णभक्ती हा त्याच्या आयुष्याचा पाया असल्याने वासुदेवाच्या मुखात शक्यतो कृष्णलीला वर्णन करणारीच गाणी असतात. वासुदेव ही समाज प्रबोधन करणारी एक संस्थाच होती. या वासुदेवाच्या साहाय्याने शिवाजीने मावळ्यांच्या घरी निरोप पाठवले आहेत. तसेच वासुदेवाचा हेरगिरीसाठी उपयोग करून शत्रूंच्या गोटातल्या बातम्याही मिळवल्या आहेत.

वासुदेव हा महाराष्ट्रातील गावांमध्ये घरोघर हिंडून पांडुरंगावरील अभंग – गवळणी गात दान मागणारा लोककलाकार आहे. हरिनाम बोला हो वासुदेव बोला म्हणत लोकांमध्ये धर्मभावना जागृत करण्याचं, दिवसाची सुंदर, पवित्र सुरुवात करुन देण्याचं काम हा ‘वासुदेव’ इमाने इतबारे करत असतो. कुणी मग त्याच्या झोळीत पसाभर धान्य टाकतात आणि तो संतुष्ट होवून ‘वासुदेव बोला, हरिनाम बोला’ करत पुढच्या दाराकडे वळतो. मुखात अखंड हरिनाम घेत दिवसाची प्रसन्न सुरूवात करुन देणारा वासुदेव आजकाल तसा दुर्मिळच होत चालला आहे. खेडोपाडी अवचित दिसतो तरी, शहरांतून मात्र तो जवळजवळ अदृष्य झाला आहे.

वासुदेव सहसा कुणालाही आपणहून पैसे मागत नाही पण त्याला पैसे दिले की तो मग बासरी वाजवतो. पूर्वीच्या काळी अगदी पहाटे पहाटे कृष्णभक्तीची गाणी ऐकवून लोकांना झोपेतून उठवणारा गुणवान भिक्षेकरी. आता तो शहरात पहाटे आला तर लोकं हाकलवून देतील म्हणून मग तो थोडा उशीरा म्हणजे ८-८.३० च्या सुमारास येतो.

जसे आजकालच्या सगळंच बदलू लागलं आहे तसे शहरात येणारे वासुदेवही बदलत चालले आहेत. त्यांच्यातही बाजारूपणा डोकावू लागला आहे. जास्तीत जास्त पैसे कसे काढता येतील याचे मार्ग ते अवलंबतात. तुम्हाला कोणाला कधी जाणवलंय की नाही माहीत नाही पण हे वासुदेव बऱ्याचदा खूप अचूक फेस रीडिंग करतात. त्यांच्यात ही कला का तांत्रिकता कुठून येते याची कल्पना नाही but sometimes it is very scary.

दोन उदाहरणे देतो:

१. माझ्या मित्राच्या सोसायटीत वासुदेव यायचा. हा खाली उतरला तर तो समोरच. आता ह्याच्या मुलाचा त्याकाळी काही प्रॉब्लेम होता आणि तसा तो काळजीग्रस्त होता. वासुदेव त्याला म्हणाला, साहेब मुलाचा प्रॉब्लेम सुटायला अजून थोडा काळ जावा लागेल. मित्राला काय बोलावे तेच कळेना कारण त्याने काहीच विचारले नव्हते. मग काय तो एकदमच केविलवाणा झाला. मग त्या वासुदेवाने त्याला काहीतरी उपाय सांगितला आणि त्याच्याकडून रु. ५००० काढले. नंतर पुढे काय झालं हे माझ्या मित्राला कधी विचारले नाही पण कालांतराने त्याच्या मुलाची गाडी रुळावर आली हेही तितकंच खरं. हे ऐकले तेव्हा मला वाटलं की हा निव्वळ योगायोग असावा कारण आज बरेच पालक मुलांच्या भविष्याच्या काळजीने चिंतीत असतात त्यामुळे त्याने एक अंदाज ठोकला आणि तो फीट बसला असेल असे समजून मी ते विसरून गेलो.

२. दुसरा प्रसंग आमच्या अगदी समोर घडला. एकदा एक वासुदेव बाजूच्या बिल्डिंगच्या कंपाऊंड मध्ये चिपळ्या वाजवत उभा होता. माझा मित्र आणि त्याची बायको आमच्याकडे आले होते आणि आम्ही चौघे आमच्या तिसऱ्या मजल्यावरील खिडकीत उभे राहून त्याच्याकडे बघत होते. तो वासुदेव माझ्या मित्राच्या बायकोला म्हणाला, ताई, संकष्टीचा उपवास का सोडलात? सोडू नका. तिच्याबरोबर आमचीही बोबडी वळायची वेळ आली. तिने खरोखरीच नुकताच उपवास करणे बंद केले होते. पुढे लगेच काहीतरी उपाय सांगू लागला जो एक प्रकारे पैसे काढण्याचाच प्रकार होता.

परंतु आम्हाला अजूनही न उलगलेलं कोडं म्हणजे तिने उपास सोडला आहे हे त्या वासुदेवाला फक्त तिच्या चेहऱ्याकडे बघून, ते सुद्धा ती तिसऱ्या मजल्यावर उभी असताना कसे कळले? काही अगम्य गोष्टी असतात त्यातील ही एक आहे.

पण या बाजारूपणाचा दुष्परिणाम म्हणजे वासुदेव हळूहळू शहरातूनच काय पण गावातूनही हद्दपार होतील अशी शक्यता दिसू लागली आहे. पूर्वीच्या समाज प्रबोधनापासून आजची ही स्थिती म्हणजे वासुदेवाची शोकांतिका आहे.

यशवंत मराठे

#vasudev #वासुदेव #FolkArtist

11 Comments

  1. वासुदेव हा कृष्णभक्त असल्यामुळे त्याने श्रीकृष्णाचा वेष घेतला, असे वासुदेवाच्या पोषाखाचे स्पष्टीकरण प्रा. श्री. म. माटे ह्यांनी दिले असून, ‘वासुदेव ही संस्था म्हणजे लोकसंस्कृतीच्या क्षेत्रातील भागवत संप्रदायच आहे’ असे मत डॉ. रा. चिं. ढेरे ह्यांनी मांडले आहे.

    Like

  2. खरं आहे. आमच्या बिल्डिंगमध्ये तो ह्या हिवाळ्याच्या दिवसांत साडेआठ-नऊच्या सुमारास येतो. बाजूच्या विंगमधल्या एका जोडप्याचा अनुभव असा आहे की हे नजरबंदीही करतात. समोरचा माणूस भ्रमिष्ट होतो, वासुदेव हा त्याला देव वाटतो. विशेषतः घरातल्या स्त्रीवर्गाच्या भाविकपणाचा आणि भोळेपणाचा फायदा घेऊन हे लोक अशा कुटुंबाकडून पैसे काढतात. स्त्रीने पैसे देते म्हटले की घरातल्या पुरुषाचेही काही चालत नाही. आमच्या बिल्डिंगमधल्या अशाच एका भाविक कुटुंबाकडून त्याने पाच हजार लाटले. नंतर तो गायबच झाला. आता असा कुणी आला आणि खाली कंपाऊंडबाहेर भजनं म्हणत उभा राहिला तरी बिल्डिंगमधले कुणीही त्याच्याकडे लक्ष देत नाहीत. ह्यांच्या तंत्रमंत्रादि मायावी शक्ती लक्षात घेऊन यांना थारा न देणेच बरे. हे पूर्वीचे धड्यांत, कवितांतून दिसणारे, जनजागरण करणारे, सात्त्विक, भाविक खरोखरीचे वासुदेव नव्हेत. ह्यांतले बरेचजण असणार एक नंबरचे भामटे.

    Like

  3. Amchya area madhe every Sunday vasudev sakali 9 te 10 chya velet yeto..chan gani.bhajane mhanto ani je dan deu te gheto…chotya mulana khup chan vatat tyala pahun.pan tu mhantos te khare ahe …bajarupana .kamvayacha sahaj sopa marg.

    Like

  4. छान लिहीलंय.
    वासुदेवा सारखेच एक मोठ्ठा नंदी घेऊन फिरणारे लोक ही येतात. एक भला मोठ्ठा नंदी, त्याची तितकीच मोठी शिंगं, पाठीवर गोधडीची झूल, गळ्यात घंटा आणि काही माळा, नंदीच्या पाठीवर बसवलेलं एक लहानसं पोर, सोबत एक माणूस डमरु किवा ढोलकं वाजवायला, दुसरा पिपाणी वाजवणारा आणि एक बैलाचा कासरा हातात धरुन येतात. असेच एकदा ते आमच्या बिल्डिंग समोर आले. घरात शिल्लक राहिलेला शिळा ब्रेड होता तो घेऊन माझ्या बायकोने घरात काम करणाऱ्या मुलीला खाली पाठवलं तर त्याने तो घ्यायला नकार दिला, म्हणाला घरात केलेला पदार्थ घेऊन ये. झालं आता एकदा देण्यासाठी हात पुढे केला म्हणजे काहीतरी दिलं पाहिजे म्हणून पुन्हा चपाती घेऊन पाठवलं तर चपाती मिळताच त्या माणसाने घडाघडा त्या मुलीची घरची सर्व परिस्थिती आणि ईतर गोष्टी खणखणीत आवाजात सांगायला सुरुवात केली. माझ्या बायकोची गाळणच उडाली आणि ती घरात निघून आली. नंतर दुसऱ्या मजल्यावरच्या एका कुटुंबातल्या मुलीने काही दिलं तर तिच्या सकट सर्व कुटुंबातील सारं काही भर रस्त्यात आख्ख्या गल्लीला ऐकू जाईल अशा आवाजात त्याने सांगायला सुरुवात केल्यावर ते ही सारे गायब झाले. नंतर एका मित्राकडे हा अनुभव सांगितला तर तो म्हणाला ही कर्नाटकातली विशिष्ट गावातली विशिष्ट जमात असते ज्यांना कर्णपिशाच्चाची बाधा असते आणि त्यामुळे ते हे सर्व काही सांगू शकतात. बोलताना ही मंडळी कानाची पाळी पकडून किंवा कानाच्या पाळीला हात लावून बोलतात. खरं खोटं देव जाणे पण मी हे प्रत्यक्षात पाहिलं आहे. तुझ्या लेखावरुन त्या प्रसंगाची आठवण झाली.
    लिहित रहा. छान वाटतं वाचायला.

    Like

  5. चतुर्थीचा उपवास सोडलेला असणे ही माहिती एवढ्या अंतरावरून सांगणे हे विशेष ज्ञान च म्हणायला हवे. कर्नाटकी मंडळींचा आणि कर्णपिशाच्च्यांचा संबंध आधीही अन्य ठिकाणी ऐकला होता. पण वासुदेव आणि ही कर्नाटकी ज्योतिषी मंडळी वेगवेगळी आहेत….

    माझ्या वाचनात आल्याप्रमाणे वासुदेव या संप्रदायाची सुरुवात संत एकनाथ यांनी केली.

    या बाबींचा अभ्यास करायला हवा. पद्धतशीरपणे नोंद करायला हवी…नाही तर काही वर्षांनी कोणी अमेरिकन किंवा ब्रिटिश या गोष्टींचा अभ्यास करून पेटंट घेईल.

    किमान पंचवीस तीस केसेस नोंदवून फॉलोअप करायला हवा. तसा व्यासंग करु इच्छिणारे किंवा करु इच्छिणाऱ्यांंना सहकार्य करणारे कोणी असतील तर त्यांनी पुढे यायला हवे.

    Like

  6. लहानपणी मलाही वासुदेवाचे फारच आकर्षण होते. पण नंतर एकदा दारूच्या नशेत असलेल्या एका वासुदेवाला पाहिले, आणि त्यानंतर अनेकदा पाहिले. त्यानंतर मात्र हे आकर्षण राहिले नाही.

    Like

  7. Hi yashwant,
    Good article. In my society complex still everyday morning Vasudev comes and accept what ever is offered. I think it’s a good system which gives you good beginning of the day. Ofcourse for those who believe in it. God bless

    Like

  8. It is a well written article besides being informative. I have not come across Vasudev for pretty long time. But I distinctly remember Vasudev visiting our grandparents bungalow in Pune. Though we cousins were curious about Vasudev, our grandparents used to caution us stating that these people have criminal tendencies and that during the daytime they observe the movement of people in and around the area.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.