Kashmiriyat

Last few days we have been bombarded with the word Kashmiriyat and how it must be protected etc etc. Hence the immediate question was what is Kashmiriyat? And in what manner it is different from others?

Basically Muslims have two sects viz. Shia & Sunni and they have been fighting in all over Islamic world. However, at least at the surface, this problem never persisted in Kashmir. In olden days, Kashmir was the main spiritual centre for Hinduism as well as for Sikhs. The Islamisation of Kashmir started around 700 years ago but cult of Sufism was more prevalent in Kashmir. And hence the culture of Music and dance was very popular in Kashmir.

Then around 16th century, the Kashmiriyat word came into vogue to signify cultural values of Kashmir. It was a very tolerant society then and all cultures & religions co-existed very peacefully. Kashmir had more Dargah’s than Mosques. It used to be common sight to find a Mandir and Dargah side by side. Even very few women would wear burqa. It was in a way, a very liberal Islamic society. The word Secular is a very abused word today but Kashmir was a symbol of secularism in the Islamic world.

The world of Kashmir has turned upside down in last 100 years or so. The British, may be, were partly successful in putting a wedge by their divide and rule policy. The feud with Hindus, which was all around India since 1920’s, didn’t affect Kashmir much. However it started percolating and it came to a flashpoint in 1947 during partition of India. I am not going into the events that happened then as well as who did what. The dirty politics from both India and Pakistan has ensured that the fire keeps burning till today.

However the situation was not totally lost even after 40 years of partition. I will narrate an incident which happened in 1971. My friend, a Kashmiri Pandit, had a house in Srinagar. On both sides of their houses, Muslim families resided and a Sardar family resided in the front. During the India Pakistan War, a mob of Mujahideens came to burn down the house of my friend. His father was away in Mumbai and he was in the house only with his mother & brother. The two muslim neighbours came forward and told the mob that we really can’t stop you as you outnumber us but if you really wish to burn the house then start with our house. Fortunately the mob relented and my friend was saved.

Unfortunately today Kashmiriyat is very loosely defined and hardly understood by most of the Indian Population including Muslims. Hindus might say that we have always been tolerant and all other religions have co-existed so what’s different in Kashmiriyat? The difference that it is in Islam and its more cultural than religious. In my opinion Kashmiriyat was never religious fanaticism but unfortunately today the core has got lost in the jingoism.

But then in the 1980’s, the politics reached its nadir in Kashmir. A democratically elected government was dismissed unceremoniously. This proved to be the last straw and Kashmir changed forever. People in general lost complete faith in the system.

Unfortunately during the last 72 years, the Kashmiri population has only seen misuse by the local govt, separatist sentiments played with by our dear(?) neighbours, malpractices, corrupt politicians and bureaucrats. This has ensured that this article 35A has been badly abused. The constant brainwashing, radicalising has further alienated the locals. They have also been deprived of higher education and employment opportunities. It is so surprising that miscreants of 5 districts out of total 22 districts have held the state and the country to a ransom. The terrorists brought in radical Wahhabism and resulted in largest ethnic cleansing by driving out nearly 300,000 Hindu Pandits. By 1989, in the streets of Srinagar appeared bearded young men who marched into liquor shops and forcibly closed them down by smashing bottles of liquor on the pavements. They walked into hotels and ordered bars shut. Cinemas were forcibly closed and women who did not veil their faces risked having acid thrown at them. A new ‘identity’ was imposed on Kashmir. They have promoted terror and have destroyed the Sufi & tranquil culture (Kashmiriyat) of the region.

It is said that the locals in Kashmir feel that if outsiders come and settle in Kashmir, the Kashmiriyat will be in danger. But that so called cultural spirit has already died long ago.

It is true that any migration of population affects the the locals. But then isn’t the same thing happening all over the world? The refugee migration is changing the entire fabric of Europe. The same is true for workers migration from UP, Bihar & Bengal to other states. It is impossible that states in India can remain culturally isolated from each other.

But the locals will feel the pain and look at such migration with fear & suspicion. Don’t we in Maharashtra talk about how our Marathi Sanskuti (Culture) has got corrupted with people from other states? We also wish that outsiders don’t come here. May be that’s the same feeling people in Kashmir have. They have remained isolated for more than 70 years and hence the fear is more palpable.

Today Kashmir is again at the crossroads after abrogation of Article 370 and 35-A.

The government has taken the first step but it would be their primary as well as moral responsibility to ensure that fruits of the change reach the door step of every Kashmiri. They will also have to tackle the mischief & menace makers. I don’t know if it’s possible to win them over rather than alienating them further. It is easier said than done. I also fervently hope that the Govt Forces, Banks and PSU Companies to give jobs to Kashmiri’s. If they get work, it will help them greatly.

The Prime Minister spoke of how Kashmir had ‘the potential to become the world’s largest tourist destination’. That Kashmir existed once but no longer does. It was destroyed because of the advent of the new Islam that blew into the Valley in the Eighties.

Article 370 was no more than a symbol of Kashmir’s special status. In reality Kashmir enjoyed hardly more autonomy than any other Indian state, and this supposedly special status has been a playground for secessionists and jihadists. Hence the fear that, with the abrogation of Article 370 Kashmiris will lose their identity, is really stupid.

Unfortunately the identity of Kashmir today is that of an Islamic state in the making. The young men who now lead the insurgency make this clear every time they make a new ISIS-type recruitment video. Neither India nor Kashmir can allow an Islamic state. Its economy is almost entirely based on tourism, and tourists do not flock to jihadist countries no matter how beautiful they are, for the simple reason that religious fanaticism can turn even paradise into a hell. If Jihadists had not taken over and started laying the foundations of an Islamic republic, it was possible that Kashmir would already have become ‘the world’s largest tourism destination’.

My other concern is that the locals who have been alienated for so long will view every move with suspicion. They are also sentimental so if they don’t see any visible change in their well being, they may turn the other way.

Hence the people, from this heaven on earth, also have to make efforts to integrate in the mainstream and usher an era of development or else they would turn themselves as puppets in the hands of radical Islam and Pakistan. I can only hope that better sense prevails and this Jannat doesn’t become a Jahannum.

To abrogate Article 370 is fraught with risks but, if it can bring back the magic that Kashmir once had long, long ago, then the risk will be worthwhile.

Keeping my fingers crossed. Amen.

Yeshwant Marathe

yeshwant.marathe@gmail.com

#kashmir #Article_370 #Kashmiriyat #Sufism #Islam #Pakistan #Hindu_Pandits

गावगाड्याची कहाणी

सर्वसाधारणपणे प्रत्येक माणसाला “गाव” ही संकल्पना भुरळ घालत असते, कारण ती माणसाच्या मूळाशी संबंधीत असते. झुक झुक अगिन गाडी…. मामाच्या गावाला जाऊ या अशा बालगीतातून ती त्याच्या भावविश्वात प्रवेश करते आणि माणूस आयुष्यभर गावाशी जोडला जातो. गाव म्हटले की त्याच्यासमोर डोंगराच्या कुशीत वसलेले, हिरव्यागार वनराईने नटलेले, वाऱ्याने डुलणाऱ्या शेतांनी भरलेले असे निसर्गरम्य चित्र उभे रहाते.

शहरात राहणाऱ्या बहुतेक जणांची, माझे शहरातील वास्तव्य कायमस्वरूपी नाही अशीच भावना असते. याच भावनेतून तो वर्षातून एक दोनदा तरी गावाची वारी करतोच. मारवाडी आणि गुजराथी समाज व्यापाराच्या निमित्ताने जरी सर्व जगभर पसरलेला असला तरी प्रत्येक कुटुंबाचे समाईक का होईना पण मूळ गावी घर असतं किंवा तो घर बांधण्याच्या तयारीत तरी असतो. मराठी माणूस आपल्या मूळ गावावरून आडनाव घेऊन गावाची आठवण जागवत असतो. पारशी आणि बोहरी समाजात सुद्धा ही पद्धत रूढ आहे. ते कर ऐवजी वाला लावून आडनाव तयार करतात. उदा. संजाणवाला, छोटाउदयपूरवाला. गावाची आठवण ठेवण्याची भावना किती वैश्विक आहे हे युरोपमधील लोकांनी अमेरिकेत वसाहत करतात ठेवलेल्या न्यूयॉर्क, न्यूजर्सी या नावांवरून कळू शकते. एकूण काय गाव कोणाला सोडवत नाही हे खरे.

दहा हजार वर्षांपूर्वी माणसाला शेतीचा शोध लागला आणि तो भटके जीवन सोडून एका ठिकाणी स्थिर झाला. त्यावेळी गावाचा जन्म झाला असे म्हणता येईल. पुराणात गावाची व्याख्या अशी दिली आहे:

यथा शूद्रजन प्राया, सुसमृद्ध कृषीवला ।
क्षेत्रोपभोगभूमध्ये वसतीर्ग्राम संज्ञिता ।।



म्हणजे जिथे शेती करण्यास व राहण्यास योग्य अशी जमीन आहे आणि जिथे समृद्ध शेतकरी व पुष्कळसे मजूर रहातात अशा वस्तीला गाव म्हणतात. स्वयंपूर्ण मानववस्तीचे सर्वात छोटे एकक (युनिट) म्हणजे गाव अशी सुद्धा गावाची व्याख्या करता येईल. सोय आणि भौगोलिक रचना यामुळे मूळ गावापासून थोड्याशा अंतरावर वस्त्या निर्माण होतात त्यांना वाडी अथवा पाडा म्हणतात (प्रदेशानुसार हे नाव बदलते). ह्या वाड्या किंवा पाडे यांना स्वतंत्र नावे असतात, त्यांना मूळ गावाचाच भाग समजले जाते. साधारणपणे ह्या वाड्या किंवा पाडे या ठिकाणी कोणत्या आडनावाची माणसे रहातात किंवा त्या जागेचे काही वैशिष्ट्य असल्यास त्यावरून त्याचे नाव पडते. उदा. पवारपाडा, आंब्याचा पाडा, डोंगरीपाडा. फक्त गावातच नव्हे तर आज देखील मुंबईतील बोरिवली भागात असे पाडे असल्याचे दिसून येईल. एका गावाचे १०-१५ पाडे असू शकतात. कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे अशी गावे कोकणात भरपूर आढळतील परंतु महाराष्ट्रातील इतर भागात ही संख्या खूप कमी आहे.

लोकसंख्या हा निकष लावून चढत्या भाजणीनुसार गाव ह्या शब्दाची व्याप्ती कशी वाढते हे पहाणे मनोरंजक ठरेल.

१) वस्ती २) वाडी किंवा पाडा ३) गाव किंवा खेडे ४) पूर ५) पेठ ६) नगर

लहान मुलांच्या गोष्टीत नेहमी एक आटपाट नगर होते असा उल्लेख येतो. यातील आटपाट म्हणजे आठ पेठांचे नगर, म्हणजेच आठ बाजारपेठांचे नगर. आता बाजारपेठ आठच का? तर अष्ट दिशा आहेत म्हणून. कोणत्या दिशेला कोणती पेठ असावी ह्याचे सुद्धा नियम होते.

भारतात मुस्लिमांचे आक्रमण झाल्यानंतर गाव ही संकल्पना दर्शविणारे अनेक अपभ्रंश झालेले फारसी शब्द व्यवहारात आले. उदा. मौजे (फारसी शब्द – मौजअ किंवा मौझा), बुद्रुक (बुजुर्ग), खुर्द (खुर्दा), शहर, तहसील म्हणजे तालुका, परगणा म्हणजे प्रांत. निझामाबाद, हैद्राबाद या शहरांच्या नावातील बाद शब्द आबादी या शब्दावरून आला असावा. निझाम + आबादी = निझामाबादी = निझामाबाद; त्याचप्रमाणे हैद्राबाद किंवा अहमदाबाद. या शहरांच्या नावातील पहिला शब्द बहुतांशी व्यक्तीशी संबंधित आहे. याचा अर्थ असा की निझाम, हैदर किंवा अहमद यांनी वसवलेली आबादी किंवा वस्ती. सरकारी दप्तरात किंवा त्यांनी प्रसिद्ध केलेल्या नकाशात मौजे शिरवळ असे लिहिले जाते. तसेच काही गावांच्या संदर्भात याचा अर्थ मूळ अथवा जुने गाव. बरेच वेळा नदीच्या एका बाजूला मूळ अथवा जुने गाव असते आणि कालांतराने नदीच्या पलीकडे छोटी वस्ती होते. अशावेळी या वस्तीला मूळ गावाच्या नावापुढे खुर्द लावून नामकरण केले जाते. उदा. बाभळगाव बुद्रुक (जुने गाव) आणि बाभळगाव खुर्द (नवीन वस्ती). फारसी भाषेत खुर्द याचा अर्थ छोटे किंवा कमी किंमतीचे, कमी महत्वाचे. आपण बऱ्याचदा चिल्लर नाण्यांना खुर्दा म्हणतो.

मोठ्या गावाच्या संदर्भात कस्बा (कसबा) हा शब्दसुद्धा वापरला जातो. कस्बा म्हणजे ज्या गावात कसबी लोक राहतात ते गाव. उपयोगी वस्तू घडविणारे कसबी लोक एकत्रितपणे रहात असल्याने या ठिकाणी आवक जावक वाढून छोटी व्यापारी पेठ निर्माण होते. असो.

गावांची नावे कशी होतात हे मनोरंजनात्मक होऊ शकते परंतु विस्तार भयास्तव तो विषय बाजूला ठेऊया. परंतु एक उदाहरण म्हणजे ज्या गावाच्या नावाच्या शेवटी सर हा प्रत्यय येतो तेव्हा त्या गावाजवळ मोठा तलाव किंवा सरोवर असते. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे अमृतसर, मुंबईजवळ दहिसर व एकसर या नावाची गावे आहेत. दहिसर येथे जलाशय नाही पण या गावाजवळ मंडपेश्वर आणि कान्हेरी लेणी आहेत त्यामुळे पूर्वी तिथे जलाशय किंवा सरोवर असणारच. एकसरला तर तलाव आहेच. सरोवर शब्दातील स व र ही अक्षरे घेऊन सर हा प्रत्यय तयार झाला असावा.

पूर्वी शेती हाच मुख्य व्यवसाय असल्याने त्याला पूरक असणारे व्यवसाय करणारी माणसे गावातच स्थाईक झालेली असत. त्यांना बलुतेदार म्हणत. शेतीशी आणि रोजच्या जगण्याशी निगडित असे १२ व्यवसाय होते म्हणूनच गावात अशा १२ बलुतेदारांची वस्ती स्वाभाविकपणे होणारच. ही यादी प्रदेशानुसार बदलती असे. बलुतेदारांना कारू असे सुद्धा म्हणत.

१) सुतार, २) लोहार, ३) महार, ४) चांभार, ५) कुंभार, ६) मांग, ७) परीट, ८) न्हावी, ९) भाट, १०) तेली, ११) गुरव, १२) कोळी

याचबरोबर १८ व्यवसाय असे होते की, ज्यांची गरज नेहमी पडत नसे परंतु वर्षातून ३-४ वेळा त्यांची गरज निर्माण होत असे. असे व्यवसाय करणाऱ्यांना अलुतेदार किंवा नारु म्हणत.

१) तांबोळी, २) साळी / कोष्टी, ३) माळी, ४) घडशी, ५) तराळ, ६) सोनार, ७) शिंपी, ८) गोंधळी, ९) रामोशी, १०) खाटीक किंवा मुलाणा, ११) डवरी (डौरी), १२) कळवंत / कलावंत, १३) सणगर, १४) ठाकर, १५) गोसावी, १६) जंगम, १७) वाजंत्री, १८) भोई

यातील न समजणाऱ्या शब्दांचे अर्थ:

१) तांबोळी – विड्याची पाने, तंबाखू विकणारा, २) घडशी – तांबा पितळ्याची भांडी घडविणारा, याला कासार / तांबट असेही संबोधले जाते, ३) तराळ – हमाल, ओझी वाहणारा, ४) सणगर – कांबळी, घोंगड्या बनविणारे, ५) मुलाणा – मुसलमान खाटीक, ६) वाजंत्री – वाजंत्री वाजविणारे, ७) भोई – पालखी उचलणारे, ८) जंगम – लिंगायत साधू अथवा पुजारी

अशा तऱ्हेने १२ बलुतेदार आणि १८ अलुतेदार म्हणजे कारु नारु मिळून एक स्वयंपूर्ण गाव तयार होत असे. या सर्व कारु नारुंना शेतात धान्य पिकले की, ठरलेल्या हिश्श्याप्रमाणे धान्य मिळत असे आणि त्या बदल्यात ते आपली सेवा वर्षभर पुरवत असत. रोख व्यवहार खूप कमी असे. या व्यतिरिक्त गरज भागविण्यासाठी गावात आठवडी बाजार भरत असे. अनेक गावात अजूनही ही प्रथा चालू आहे. फक्त बाजारात मिळणाऱ्या वस्तूंचे स्वरूप बदलले आहे. गावातील बलुतेदार आणि अलुतेदार यांना घरे वाटून दिलेली असत. म्हणजे अमुक एका न्हाव्याने याच ५ ते १० घरातील लोकांची हजामत करावयाची. ही व्यवस्था इतकी पक्की होती की न्हाव्याला घरे बदलण्याची मुभा नव्हती तसेच त्या घरातील लोकांना दुसऱ्या न्हाव्याकडे जाण्याची परवानगी नव्हती. या व्यवस्थेमुळे प्रत्येकाला कामाची हमी मिळाली पण त्यामुळे स्पर्धा नष्ट होऊन धंदा आणि कसब वाढविण्यावर मर्यादा आल्या. ही व्यवस्था वंशपरंपरागत असे. आपल्याकडे प्रत्येक पिढीत मुलगा हवा अशी जी धारणा तयार झाली त्याचे मूळ या व्यवस्थेत आहे. कारण सुताराला किंवा शेतकऱ्याला मुलगा झाला नाही तर ही साखळी तुटणार. ही व्यवस्था टिकून रहावी म्हणून त्याला एक धार्मिक आवरण चढवले गेले आणि ते म्हणजे मुलगा नसेल तर तुमचे श्राद्ध, पक्ष न झाल्याने मेल्यानंतर गती मिळणार नाही वगैरे…. या सर्व व्यवस्थेमुळे समाजात साचलेपण निर्माण होऊन जैसे थे ही मानसिकता निर्माण झाली.

गावाची रचना:

गावाचे स्थूलमानाने दोन भाग असत. १) शेती असलेला भाग ज्या भागातील जमीन काळी म्हणून त्याला काळी म्हणत आणि २) वस्ती असलेला भाग चोपण जमिनीचा म्हणजे ज्या जमिनीत पाणी मुरत नाही व चुनखडी असलेला असतो म्हणून ही जमीन तुलनेने पांढरी असते त्यामुळे त्या भागाला पांढरी किंवा गावठाण म्हणतात.

जुन्या काळी लुटारूंपासून गावाचे संरक्षण व्हावे म्हणून गावाला कोट आणि एकाच प्रवेशद्वार असे. कोटाला वेस म्हणत आणि त्याचे संरक्षण करण्याचे काम महाराचे असे. ही वेस आणि प्रवेशद्वार राखण्याचे काम करणाऱ्या महाराला वेसकर म्हणत. या कामाबद्दल महारांना वतने होती. वरील कामांमुळेच महारांची वस्ती वेशीच्या बाहेर असे. त्यातूनच गावकुसा बाहेर हा शब्द निर्माण झाला. ढोर, चांभार व भंगी या जाती गोमास खात नाहीत म्हणून या अस्पृश्य जातींची वस्ती गावात शेवटी किंवा गावकुसाला खेटून असे. परंतु महार व मांग या जाती मेलेली जनावरे फाडणाऱ्या आणि गोमास खाणाऱ्या असल्याने महारवाडा व मांगवाडा गावापासून लांब असे. गावातील स्पृश्य जातीच्या किंवा व्यवसायाच्या आळ्या असत. उदा. सुतारआळी, लोहारआळी, तांबटआळी. ही रचना अगदी हडप्पा काळापासून चालू आहे व आजसुद्धा त्याचे अवशेष दिसतात. वतनदार शेतकरी स्वतंत्रपणे रहात असत. ज्याच्याकडे वंशपरंपरेने जमीन असते त्याला मिरास (फारसी शब्द) म्हणत म्हणून अशा जमिनीच्या मालकाला मिरासदार म्हणत आणि याला गावात खूप मान असे. पूर्वी जमीन कसणारे कमी आणि जमीन जास्त असल्यामुळे शासन (सरकार) आपले उत्पन्न वाढविण्यासाठी खंडाने (लीजने) जमिनी देत असे. या जमिनीला खालसा जमीन म्हणत आणि ही जमीन कसणाऱ्यांना उपरी (टेम्पररी) म्हणत. गावसभा किंवा गोतसभा यात उपरी लोकांना भाग घेता येत नसे. पाटील, कुलकर्णी वगैरे सरकारी नोकर हे गावातीलच स्थाईक मंडळी असत. गावाचा शेतसारा जमा करून सरकारला भरणे हे त्यांचे मूळ काम. एक-दोन देवळे आणि चावडी हे गावाचे अविभाज्य घटक होते.

गावाचा कारभार:

पूर्वी दळणवळणाची साधने कमी असल्याने गाव स्वयंपूर्ण करण्यावाचून गत्यंतरच नव्हते. त्यातूनच बलुतेदार आणि अलुतेदार निर्माण झाले. शक्यतो फौजदारी आणि दिवाणी खटल्यांचा न्यायनिवाडा गावातील गोतसभेत होत असे. ह्या सभेत कोण असावे याचे नियम होते. पाटील, पोलीस पाटील, कुलकर्णी, मिरासदारांपैकी महाजन, बलुतेदारांचे प्रतिनिधी आणि महार असे लोक गोतसभेत पंच म्हणून असत. या सभेत महार असण्याचे कारण त्याला सर्व जमिनीच्या हद्दींची माहिती असे त्यामुळे जमिनीच्या वादात महाराच्या साक्षीला खूप महत्व असे.

वरील गोतसभा किंवा गावपंचायत याचप्रमाणे जातपंचायत सुद्धा असे. त्यात त्या त्या जातीचे प्रश्न सोडविले जात आणि त्याच्यात इतर जातींना मज्जाव असे. या जातपंचायती इतक्या प्रबळ होत्या की शिवकालात कोकणातील एका भंडारी समाजात मोठा वाद निर्माण झाला तेव्हा त्यात प्रत्यक्ष शिवाजी महाराजांनी मध्यस्थी करण्याचा प्रयत्न केला त्यावेळी ‘आम्ही आमचा वाद सोडवू, तुम्ही त्यात लक्ष पडू नये‘, असे सांगण्यात आले. याचप्रमाणे गावात धर्मसभा सुद्धा असे ज्यात धार्मिक प्रश्न सोडविले जात.

वरील सर्व व्यवस्थेतून गावाचा कारभार आणि व्यवहार स्वयंपूर्ण रीतीने चालायचा म्हणून त्याला ‘गावगाडा” म्हणतात.

ही सर्व व्यवस्था जशी गावातील स्थानिक असलेल्या लोकांची होती तसेच गावात ठराविक काळात अनेक फिरस्ते लोकांची वर्दळीची पण होती. त्यांची सुद्धा गावे, त्यातील घरे ठरलेली होती. त्यांचा गावात येण्याचा काळ ठरलेला असे. त्यातील काही लोकांची माहिती पुढीलप्रमाणे:-

उपयोगी फिरस्ते

१) घिसाठी: नांगराचा फाळ, कुऱ्हाडी वगैरे लोखंडी वस्तू बनविणारे आणि जुन्या हत्यारांना धार लावणारे, २) बेलदार: दगड फोडणारे आणि घरासाठी चौकोनी दगड बनविणारे, ३) वडार: विहीर, तळी यासाठी जमीन खोदणारे, ४) लमाण / वंजारी: धान्य, मीठ इत्यादी वस्तूंची ने आण करणारे, ५) वैदू: औषध विकणारे, ६) कुडमुडे ज्योशी: भविष्य सांगणारे, ७) कैकाडी: टोपल्या बनविणारे

करमणूक करणारे फिरस्ते

१) गारोडी २) माकडवाले ३) नंदीबैलवाले उर्फ निरमल ४) दरवेशी (अस्वल) ५) चित्रकथी ६) बहुरूपी ७) कोल्हाटी / डोंबारी ८) वासुदेव

भिक्षा मागणारे फिरस्ते

१) भोप्ये (खंडोबाचे) २) भगत ३) भुत्ये (देवीचे) ४) आराधी ५) वाघ्या-मुरली ६) पोतराज ७) कानफाटे (नागपंथी) ८) उदासी ९) अघोरी १०) गोसावी ११) जोगती किंवा जोगिणी १२) बैरागी १३) साधू १४) फकीर

ही यादी खूप मोठी आहे परंतु एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी की हे फिरस्ते सुद्धा गावगाड्याचे घटक होते.

दुसरी महत्वाची गोष्ट म्हणजे आमच्या या लेखाला महाराष्ट्राच्या भौगोलिक मर्यादा आहेत.

अशा या साचेबंद गावाचा शासनाशी संबंध म्हणजे शेतीचा कर देणे आणि जमिनीची मालकी वारसांच्या नावावर चढवणे यापुरताच मर्यादित होता. या कामासाठी गावात पाटीलकुलकर्णी नेमलेले असत. प्रांत (जिल्हा) स्तरावर देशपांडे (कोकणात खोत) व देशकुलर्णी असत. परगणा स्तरावरती देशमुख असत. ही सर्व पदे वंशपरंपरागत होती म्हणूनच त्या पदावरून आडनावे तयार झाली. गावाचा कारभार रोखी ऐवजी बटाईवर चाले; असो.

या एकसुरी साचेबंद रीतीने चालणाऱ्या गावगाड्याचा दुष्परिणाम असा झाला की, माणसांची दृष्टी गावापुरती मर्यादित झाली आणि लोक संकुचित झाले. शासन एतत् देशीयांचे असो किंवा परकीयांचे असो, माझ्या जीवनात काहीच फरक पडणार नसेल तर मला त्याबाबत काय करायचे आहे? राजा / सुलतान कोणी कां असेना अशी भावना प्रबळ झाली. परकीय सत्तेविरुद्ध उठाव / बंड न होण्याचे गावगाडा हे महत्वाचे कारण आहे. त्यामुळेच हिंदुस्थान शेकडो वर्षे पारतंत्र्यात राहिला त्यात या गावागाड्याचा मोठा वाटा आहे.

वंशपरंपरागत बलुत्यांच्या व्यवस्थेमुळे कल्पकतेला (innovation) वावच उरला नाही. शेतकऱ्याच्या उत्पन्नातील ठराविक हिस्सा / वाटा मला परंपरेने मिळणारच असेल तर मी जास्त आणि चांगले काम करण्याची गरजच काय? ही भावना प्रबळ झाली. आज सुरक्षित सरकारी नोकरवर्गाची जी मानसिकता आहे तीच त्यावेळी अलुते-बलुते यांची होती त्यामुळे जाती व्यवस्था नको इतकी घट्ट झाली. गावगाड्यामुळे माणसाला आपले कर्तृत्व दाखविण्यास वावच मिळेना त्याचा परिणाम म्हणून छोट्या-छोट्या गोष्टींवरून भांडणे, वाईट परंपरांना चिकटून रहाणे, स्वतंत्र विचार न करणे हा आपण भारतीयांचा स्वभाव बनला.

मुस्लिम राजवटीत अत्याचार वाढू लागले, सततच्या युद्धजन्य परिस्थितीमुळे शेती करणे कठीण झाले, जीविताची शाश्वती उरली नाही तेव्हा कुठे माणसे गावापलीकडचा विचार करू लागली आणि छत्रपती शिवाजी महाराज निर्माण होण्यासाठी परिस्थिती अनुकूल होऊ लागली परंतु यासाठी महाराष्ट्राला ३५० वर्षे वाट पहावी लागली.

गावगाडा इंग्रजांच्या राजवटीत सुद्धा चालत होता परंतु तो हळूहळू मोडत होता. इंग्रजांनी गावाचे जंगल आणि पाणवठे यावरती असलेले अधिकार काढून टाकले. महसूल (revenue) गोळा करण्यासाठी पगारी नोकर ठेवले. न्यायव्यवस्थेत आणि शिक्षण व्यवस्थेत आमूलाग्र बदल केला. आणि आज स्वातंत्र्यानंतर गावगाडा संपूर्णपणे मोडून पडला.

आजची परिस्थिती:

हल्ली गावागावात शहरातील गुणदोषही (बहुतेक दोषच) येऊ लागले आहेत. आज कुठच्याही गावातील बसथांब्यावर उतरलात तर आजूबाजूला हॉटेलांची व इतर दुकानांची ही दाटी झालेली दिसते. चक्रावून जायला होते की इतक्या लहान गावात केवढी ती हॉटेले आणि दुकाने? बसथांब्याच्या आजूबाजूला अंतराअंतराने तरुणांची टोळकी दिसतील. रिकामटेकडे तरुण इकडे तिकडे हिंडताना दिसतील. कोणी सिगारेट ओढताना तर कोणी गुटखा खाऊन पचापचा थुंकताना. कुठे राजकारणावरील गप्पांचा फड जमलेला दिसेल. गावात बिअरबार असणे ही सध्या सामान्य गोष्ट झाली आहे. जागोजागी राजकीय पक्षांच्या आणि संघटनांच्या पाट्या तर हव्याच, नाही का? शेताकडे कामाला जाताना फक्त प्रौढ आणि वृद्ध मंडळी दिसतील आणि तरुण मंडळी पत्त्याच्या डावावर किंवा दारूच्या गुत्त्यात बसलेली दिसतील. बऱ्याचशा झाडांची कत्तल दिसेल आणि आता गावागावात सिमेंटचे जंगल उभे रहायला सुरुवात झाली आहे. जवळजवळ प्रत्येक घरावर डिश अँटेनाचे ध्वज दिसतात.

गावातील कुठल्याही वृद्धाला बोलते करा की तो असेच म्हणतो, “अहो, सगळं गाव बदललं, गावाची रयाच निघून गेली. कोणाला काम करण्याची धमक राहिली नाही. शेतामध्ये काम करण्याची तरुणांना लाज वाटते. कामधंदे सोडून टीव्ही बघण्यात वेळ घालवतात. लोकांच्या हातात पैसा आला पण शिस्तच गेली निघून. पूर्वी दोन चार माणसंच दारू प्यायची, ती पण इकडून तिकडून आणायची आणि स्वतःच्या झोपडीत ढोसायची. आता सगळं उलटंच झालंय. दारू न पिणारी दोन चार राहिली आणि सगळं गाव दारू पिऊन झुलतंय. कोणाचा आणि कोणताच धाक म्हणून राहिला नाही. ही कसली आलीय प्रगती? झक मारीत गेली ती प्रगती”.

याचाच अर्थ लोकांजवळ पैसा येत आहे; पण दुर्दैवाने गावात बेफिकिरी, बेदिली माजत आहे. काही अपवाद सोडले तर आज खेडोपाडी हेच दृश्य दिसते. पूर्वीचे सौंदर्य, कष्टाळूपणा, कर्मनिष्ठा, निर्व्यसनीपणा, वाट्याला आलेल्या धंद्याविषयीचे प्रेम हे सर्व लुप्त होत आहे असे जाणवते आहे. स्वार्थीपणा रोमारोमात भरलाय आणि लोक परमार्थ पार विसरून चालले आहेत.

गावे-खेडी बकाल होता आहेत पण चव्हाट्या चव्हाट्यावर राजकारणाचे कट मात्र शिजत आहेत. लोकांचे राहणीमान सुधारले पण विचारमान पार गढूळ झाले.

त्याचबरोबर शेकडो वर्षे गावगाडा संस्कृती टिकल्यामुळे संकुचित वृत्ती, मला काय त्याचे? दैवविवशता, काहीही बदल होणार नाही, मला सहन केलेच पाहिजे अशी नकारात्मक मानसिकता आपल्या रक्तात भिनली आहे आणि ती या गावगाड्याचीच देन आहे.

गावगाडा मोडला परंतु ही मानसिकता मोडलेली नाही आणि जोपर्यंत ती मोडली जाणार नाही तोपर्यंत नवा भारत निर्माण होणार नाही.

अशी आहे गावगाड्याची कहाणी

यशवंत मराठे
सुधीर दांडेकर

yeshwant.marathe@gmail.com

#gaav #village #RuralEconomy #गावगाडा #Caste

Football Fever

India has never been a football loving nation and I was not an exception to that.

There used to be hardly any coverage on Doordarshan then and hence never followed the game. The first real experience of football was the World Cup 1982 which was held in Spain. Fortunately the colour telecast was started in April 1982 on a experimental basis as a prelude to the Asian Games @ Delhi in November. Hence watching the World Cup in colour had that extra glamour quotient. I still vividly remember watching 2 matches of that WC. First one was the second round match between Italy and Brazil on 5th July. The hat trick scored by Paulo Rossi sent the favourites Brazil packing.

We 4-5 friends had gone to Khandala for Rain Trip on 10th July but wanted to see the finals scheduled on 11th July. The lodge which we were staying had no TV so one of us came up with a brilliant idea. We went to Biji’s Hill Retreat (which used to be then Biji’s Ingleside Inn) and literally begged with the manager to allow us to watch the match without insisting on any order from us. That was simply because we didn’t had that extra spare money to spend. Luckily the manager relented. Italy beat Germany 3-1 in the finals to win the WC.

However after this experience, I started following football with some added interest but it was mainly restricted to the World Cups only. Then I vividly remember the match of the Euro Competition between Germany and England on 26th June 1996 which I watched it in my friend, Chinmay’s, house in London. The match was played in Wembley Stadium packed to the capacity (75000 then) which Germany won on penalties.

My real interest in football started building when Chinmay shifted to India in 2001. The 2002 World Cup Quarter Final match was between Brazil and England on 21st June. Again 4-5 friends got together and watched the game at Starters & More (above Eros Theatre). When we entered the place, we were completely taken aback when we saw 90% of the crowd wearing the Brazil Jersey. I think Chinmay was the only one loyal English supporter in the entire place. We really had a ball and still don’t remember how much beer we drank that day. As expected England were knocked out 2-1.

Slowly my interest in football kept going up and I started following EPL and Champions League. Of course it is impossible to watch all matches as many of them are at odd hours for us. But I was enjoying. I had watched Cricket & Wimbledon live from the stadium and keeda of watching live football kept growing. Luckily Chinmay was always ready for it and we managed tickets of Manchester United away match at Fulham ground on 2nd November 2013. We both did a trip to London only for this match which somebody might feel ridiculous waste of money but we thoroughly had a ball. The ticket itself costed us £ 150 per person. Of course Fulham wasn’t a great team and as expected ManU won comfortably. The ground was also not too big with capacity of around 26000. After we came back, both of us felt that we should have planned such trip for a much bigger game.

After few years, my friend, Shriram also joined our madness trip and again we planned a trip for a Manchester United away match at Chelsea (Stamford Bridge) on 5th November 2017. Naturally the ticket was much more expensive at nearly £ 300 per person. When I met Chinmay 3-4 days before our trip, he told me that one of his friend in London has offered him tickets for a VIP Box at Wembley Stadium for Champions League match between Tottanum Hotspur Vs Real Madrid on 2nd November. This ticket was at £ 300 per person as a discounted rate. We decided to go for it.

We left India on 2nd early morning & reached London by afternoon. Had a quick shower and a little rest and off we went to Wembley Stadium.

This stadium is one of the biggest in the world with capacity of 90000. Since it was Real Madrid, the stadium was completely full. The VIP boxes are located at the upper deck with private dining room and executive seat out. It was royalty at its best.

The English fans were overjoyed as Tottanum beat Real Madrid 3-1 and totally dominated the game. The Real Madrid was not at their best in spite of Cristiano Ronaldo‘s efforts. We had the satisfaction of watching a big game in a big stadium.

Our next match was scheduled on 5th November and weather gods were not very kind on that day. The temperatures had started dropping from 3rd itself and it was expected that 5th would see lowest temperature of -2 deg C. Now we Mumbaikar’s are not used to such extreme weather but we had to bear it. The match was at 4 pm kick-off. We reached Stamford Bridge around 1 pm. We tried to get into few pubs to grab some food & beer. Every single pub insisted on showing the ticket of Home Team Supporter Stand. But we had tickets for ManU supporters stand and hence the entry was not allowed. Finally had something to eat on the street and entered the stadium at 3 pm.

The stadium was choc-a-bloc with around 42000 spectators and even before the kick-off the noise level was deafening. Though we had a proper allotted seat, we couldn’t seat even for 5 min as entire crowd was standing for next 2 hours. The cold winds were blowing but didn’t stop people from drinking beer pint after pint.

Overall the match was a big disappointment with both teams more intent on defence. Chelsea beat ManU by a solitary goal. The match got over at 7 pm and there was absolutely no chance to get taxi to go back to our hotel. We checked on Google Map and realised that our hotel wasn’t too far off from there and we decided to walk. Though the distance was only 4 kms, which we comfortably walk in Mumbai, it was very difficult due to severe cold. We finally reached hotel in about 50-55 min. We realised the ill effects of walking in such cold weather as the whole body was aching and very stiff.

However the match at Wembley was in true sense pinnacle of watching live football. I don’t think I will ever again go out of my way to watch any other football game now. I am fully contented.

Yeshwant Marathe

#ManU #Chelsea #Hotspur #RealMadrid #Wembley #Ronaldo #Rossi #Football # Soccer

Mega Superstar

For me, in the early 1970s, Rajesh Khanna a.k.a Kaka was the only hero – romantic to the core, not larger than life, so Indian and real.

Many younger generation stars still regard Rajesh Khanna as someone who would take the top slot as the most romantic hero of all time.

Kaka had 17 consecutive hit films between 1969 and 1971 which included 15 solo hero films viz. Aradhana, Doli, Bandhan, Ittefaq, Do Raaste, Khamoshi, Safar, The Train, Kati Patang, Sachaa Jhutha, Aan Milo Sajna, Mehboob Ki Mehendi, Choti Bahu, Anand and Haathi Mere Saathi and 2 non-solo hero films; Andaz and Maryada. This is still an unbroken record. Funnily enough, Andaz which was Shammi Kapoor & Hema Malini Film, Kaka had a 5 min role and one song (Zindagi Ek Safar Hai Suhana) but the film became a super hit only because of him as if he was the main hero.

The making of Rajesh Khanna into a phenomenon was an unparalleled event for us who saw his lacklustre debut as well as subsequent rise to dizzy heights. However it would be wrong to portray him as the first superstar of the film industry since Rajendra Kumar, known as Jubilee Kumar, had unleashed public hysteria in the 1960’s with his run of silver jubilee hits.

However, what changed later was the phenomenal change in public expression… an unabashed outpouring of adulation wherein women were the major cheer leaders! Until Kaka’s advent, hero worship was confined to applause from the sidelines or penning of teary-eyed letters but he unhinged the conventional chains of restraint, making teenagers to adults go berserk in their emotional support for the actor.

Sharmila Tagore has said in an interview that “women came out in droves to see Kaka. They would stand in queues outside the studios to catch a glimpse, they would marry his photographs, they would pull at his clothes. Delhi girls were crazier for him than Mumbai girls. He needed police protection when he was in public. Even in Madras when Rajesh entered a hotel, there was a queue of 600 girls waiting to see him at midnight. I have never seen anything like this before or since.”

During the peak of his career he would be mobbed during public appearances. Fans kissed his car, which would be covered with lipstick marks, and lined the road, cheering and chanting his name. Female fans sent him letters written in their blood. There used to be a line of cars of his producers and hysterical fans outside his bungalow every day.

Film critic Monojit Lahiri remembers “Girls married themselves to photographs of Rajesh Khanna, cutting their fingers and applying the blood as sindoor. Rajesh was God, there has never been such hysteria.”

Kaka considered Guru Dutt, Meena Kumari and Geeta Bali to be his idols. He said in an interview: “My inspirations also include Dilip Kumar’s dedication and intensity, Raj Kapoor’s spontaneity, Dev Anand’s style and Shammi Kapoor’s rhythm.

The main difference between him and his predecessors, successors, contemporaries was that Kaka’s films ran successfully in whole of India and not just Hindi speaking areas and he did films of every genre simultaneously and has more critically acclaimed films to his credit than all other Hindi Actors of every generation. Kaka was the among the few actors who could manage to strike a balance between different kinds of cinema and remain popular with both kinds of audiences – masses and classes for displaying his craft.

What made him ride the crescent of success was that in each film, he was a star performer but not a star! Neither great physique nor blessed with a face or voice to stop people in their tracks, yet he had a remarkable capacity to emote with passion before the camera, giving his screen personae oodles of good charm and realism. Understanding logistics of camera angles early in his career, Kaka, knew the sub-text and needs of a scene so perfectly that his specific movements and emotive intensity were sublimely realistic and precise to resonate with the character.

With the help of his directors, he brought upon a rare stamp of class as well as sensitivity to his characters which exemplified his strength as an actor. Imbibing his portrayals with characteristic vulnerability of an average citizen, helped him make his way in to the hearts of the audiences. He made attire like a Guru Shirt a fashion statement.

While he did impress with his initial films like “Aakhri Khat”, “Raaz” and “Baharon Ke Sapne”, Rajesh Khanna’s calibre subdued all opposition with his majestic portrayals in “Aradhana”, “Do Raaste”, “Ittefaq”, “Safar”, “Kati Patang”, “Khamoshi” and several others and yes, not to forget “Anand”.

With “Anand”, a character he was born for, he not only broke barriers of cinematic expression but also captured the imagination of the masses. From school going children to aged grandparents and rural folk to business honchos, everyone empathised with Kaka’s performance and they all gave a collective roar of approval of Rajesh Khanna being the nation’s heartthrob.

He shared close relationships with R. D. Burman and Kishore Kumar. The trio were friends and have worked together in thirty-two films. Kishore Kumar sang the most songs in his career for Kaka. Kishore sang 245 songs picturised on him across 92 films, which is an unbeaten record for singer-actor combination. Just for comparison Kishore sang 202 for Jeetendra, 131 for Amitabh and 119 for Dev Anand.

R.D. Burman had quoted in an interview – “I have always reserved the best music tunes for Kaka and I don’t feel guilty about it, as he deserved it. Although Amitabh Bachchan was a fine actor, it will be Kaka who would be remembered forever and stay immortal”.

Unfortunately this overwhelming adulation made this intuitive performer became a prisoner of his own self-absorption and adulation that made him choose films and characters ill suited to his persona. This ultimately led to a gradual downhill slide. It would be a mistake to believe Kaka was swept away by the Bachchan wave since, like in “Anand”, he was the fulcrum of poise and dignity in “Namak Haraam” and proved his mettle with a moving performance.

In my opinion he failed to realise that the tide of time had changed and he needed to reinvent himself. But he refused to come out of his cocoon and kept on faltering with his selection of films.

In the end roll of dice went against Rajesh Khanna and it was sad to see a great actor later as a poor shadow of himself. My greatest regret for him is that he came like a shining star but faded too quickly.

My Tribute to a True Superstar.

Yeshwant Marathe

yeshwant.marathe@gmail.com

#RajeshKhanna #Kaka #Bollywood #Romance

Paradigm Shift?

उदारमतवादाला दुभंगणारा खडक

भारतातील उजव्यांच्या उदयातून लोकमानसातील मूलभूत परिवर्तनाचा संकेत.

(This is a translation of a thought provoking article published in Dhaka Tribune. The original article and its link is at the bottom)

NDTV च्या संकेतस्थळावरील २०१९ च्या भारतीय निवडणुकींच्या निकालांचे थेट प्रक्षेपण मी पाहत होतो. सर्व पॅनेलिस्ट यावरच भाष्य करीत होते की बालाकोटचा प्रतिहल्ला भाजपला सत्तेत येण्यासाठी कसा फायद्याचा ठरला व भारतातील तमाम उच्चभ्रूवर्ग हा जनमानसातील राष्ट्रीयत्वाच्या भावनेशी किती अनभिज्ञ आहे.

उच्चभ्रू उदारमतवाद्यांचा बालेकिल्ला असलेल्या NDTV वाहिनीवर हे प्रक्षेपण चालले होते हे लक्षात असावे. पुनश्च: श्री. नरेंद्र मोदी ह्यांच्या नेतृत्वाखाली झालेली भाजपची विजयी घोडदौड ही युरोप, ऑस्ट्रेलिया, लॅटिन अमेरिका, संयुक्त अमेरिका (आणि कदाचित लवकरच कॅनडात सुद्धा) अशा जगातील अनेक लोकशाहीमध्ये उसळलेल्या उजव्या विचारसरणीच्या आम जनतेच्या राष्ट्रीयत्वाच्या लाटेलाच अधोरेखित करीत आहे.

प्रत्येक निवडणुकीत प्रस्थापित लोकशाहीतील जनमताचा कौल पाहता असे निदर्शनास येते की ही लाट ही राजकीय वाटचालीतील केवळ एक तात्पुरता उजवा बदल – जो डाव्या विचारसरणीने पुन्हा सत्तांतर घडवून आणू शकेल असा – नसून तो जनमानसाच्या मूलभूत विचारसरणीत झालेला बदल आहे.

काही वर्षापूर्वी, मी नियमित वाचत असलेल्या दक्षिण आशिया विषयक एका ब्लॉगवर एका लोकप्रिय पाकिस्तानी वंशाच्या अमेरिकन लेखकाने एका लिखाणात एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित केला होता: “जेव्हा केव्हा उदारमतवादाची संकल्पना जळून नष्ट होईल, तेव्हा भविष्यातील इतिहासकार मागे वळून पाहून म्हणतील का की उदारमतवादाचा निर्णायक विनाश हा इस्लामरुपी खडकावर प्रथम आपटून ओढवला?

त्यांचे असे म्हणणे नव्हते की इस्लामने उदारमतवादाला एक हाती जबरदस्त आवाहन दिले अथवा जर सुसंस्कृत जगाच्या निर्मितीच्या प्रक्रियेत इस्लामने खोडा घातला नसता तर “इतिहासाचा अंत” (१) घडवून आणता आला असता.

त्याने असा मुद्दा मांडला की अल्पसंख्याक असतांना वैश्विक साक्षात्काराची मूलभूत गृहीतके स्वीकारण्यास इस्लामने नकार दिल्यामुळे, तसेच मुख्य प्रवाहात सामील होण्यास तीव्र विरोध केल्यामुळे आणि बहुसंख्याक असतांना अतिप्राचीन दैववादाच्या (धर्मगुरूसत्ताक राज्य पद्धतीच्या) पुर्ननिर्मितीचा अट्टाहास केल्यामुळे मुस्लिमांनी संपूर्ण उदारमतवादी विचारसरणी फक्त कमकुवतच केली नाही तर इस्लामच्या पूर्वीच्या कट्टर अनुयायांच्या मनांमध्ये त्याच उदारमतवादी विचारसरणीबद्दल संशयाची बीजे खोलवर रुजवली.

मुस्लिमांच्या वर्चस्व झुगारून देण्याच्या या प्रवृत्तीमुळे उदारमतवादी विचारसरणीमध्ये आधीपासून गर्भित असलेला विरोधाभास लौकर बाहेर उफाळून आला.

आणि हा विरोधाभास खरंच किती प्रचंड आहे! उदारमतवादी विचारसरणी मोडून पडू शकते कारण मुळात मानवी स्वभावच मोडून पडतो हे या विचारसरणीमध्ये पुरेसे मान्यच केले गेलेले नाही. माणसं केवळ उपयुक्तता किंवा संतुष्टता द्विगुणित करणारे नसतात. सुख दु:खे एकमेकांत पूर्ण मिसळून गेलेली असतात.

लोकांना सर्वांबरोबर स्वर्गप्राप्ती व्हावी असे वाटत नाही; काही लोकं, शक्यतो जे थोडे फार आपल्यापेक्षा वेगळे आहेत, ते नरकात जावे असे काहींना वाटते. या विरोधाभासाव्यतिरिक्त तांत्रिक आणि आर्थिक बदलांचे प्रभाव, जागतिक सत्तेतील परिवर्तने, राजकीय शक्तींचा अटळ ऱ्हास ह्यांनी उदारमतवादाचे वर्चस्व कमी करण्यात इस्लामच्या अनुयायांच्या प्रखर विरोधापेक्षा नक्कीच अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

परंतु, या सगळ्यात इस्लामची कारक भूमिका कारणीभूत होती हे नाकारणे कठीण आहे. उजव्या विचारसरणीच्या राष्ट्रीय ओळख असलेल्या राजकीय शक्तीचा उदय हे भारतात कदाचित अपरिहार्य होते, पण पाकिस्तानच्या सततच्या कुरघोड्या व तापदायक शेजारी अशी भूमिका हे भाजपाच्या विस्मयचकीत करणार्‍या वर्चस्वाच्या कारणांपैकी एक असू शकते का? उजव्या विचारसरणीचे बहुसंख्य हे सर्वत्र मुस्लिमांना वेगळे समजून बळीचे बकरे बनवीत आहेत. त्यांच्या या कृतीच्या नैतिकतेबद्दल प्रश्न उपस्थित केला जाऊ शकतो पण मिळालेल्या यशाबद्दल नाही.

याही पुढे जाऊन, मी असे प्रतिपादन करतो की इस्लामने उदारमतवादी विचारसरणी बद्दल संशयाचे बीज पेरून अथवा त्यातील विरोधाभास दाखवून त्या प्रणालीला दुबळी केली नाहीये तर ती दुबळी झालीय ती दुसर्‍या महायुद्धातील रक्तपाताने विखुरलेल्या आणि नाऊमेद झालेल्या प्रस्थापित लोकशाहीतील आणि त्यानंतर उदयास आलेल्या जागतिक उदारमतवादी प्रणालीतील उदारमतवादाच्या शत्रूंचे एकत्रीकरण आणि सक्षमीकरण झाल्याने.

जगभरातल्या मुस्लिमांकडून स्वतःच्या समूहाची ओळख जपण्याच्या दुराग्रहामुळे समूहाची ओळख उंचावणे हे सगळ्या समूहांना भूषणावह ठरले आहे, मग ते बहुसंख्यांक असोत की अल्पसंख्यांक, बलाढ्य असोत की दुबळे. आजच्या समुह राजकारणाच्या युगात धर्म किंवा राष्ट्राच्या समूह ओळखीमध्ये अनेक घटक हे असमान पेक्षा जास्त समान असतात. जर मुस्लीम लोकं त्यांच्या धार्मिक ओळखीच्या पावित्र्याबद्दल आणि परंपरांबद्दल अविचारीपणे आग्रही असू शकतात तर इतर समूह सुद्धा त्यांच्या सामूहिक ओळखीबद्दल तितकेच कोडगेपण दाखवू शकतात.

अनेक प्रस्थापित लोकशाहींमध्ये मुस्लीम अल्पसंख्यांक असू शकतील, परंतु पूर्ण मानव जातीचा विचार केला तर ते जवळपास एक चतुर्थांश आहेत व त्यांचे आशिया, आफ्रिका व युरोप मध्ये फार प्रबळ अस्तित्व आहे. अन्य धर्मीय लोकांसाठी, मुस्लीम हे अल्पसंख्यांक असूनही असलेल्या लोकसंख्येला व पुष्कळ चर्चिल्या गेलेल्या दक्षिणेकडून (२) येणाऱ्या एका संभाव्य धोक्याचे प्रतिनिधित्व करतात.

तर दुसऱ्या बाजूला जगातील अग्रगण्य राजकीय व जातीय समुहातून उगम पावणाऱ्या राजकीय, सांस्कृतिक व आर्थिक धोक्यांना मुस्लीम हे, बहुसंख्यांक वा अल्पसंख्याक असले तरी, प्रचंड घाबरतात. हे एक भयाचे खोलवर फिरत जाणारे चक्र आहे. एका उदारमतवादी जागतिक व्यवस्थेचा संभाव्य अंत होत असताना त्या घटनेचा मुस्लिमांनी जयघोष करावा हा मूर्खपणाचा कळसच म्हणावा लागेल.

जगातील सर्वात दुबळा व विखुरलेला प्रमुख समूह म्हणून त्यांना या बिघडलेल्या व्यवस्थेची जबर किंमत रक्तपात व दु:खाचे भोग याद्वारे चुकवत रहावी लागेल. चायनातील उईघुर लोकांच्या वाट्याला आलेले भोग हे या उदास अंधःकारमय भविष्याची चाहूलच आहेत.

प्रस्थापित लोकशाहींमध्ये, मुस्लीम हे राजकीयदृष्ट्या उदारमतवादी प्रगतीशील समूहाशी संबद्ध असतात आणि ह्या युतीमुळे उदारमतवाद्यांना असा आरोप करण्याची मोकळीक मिळाली आहे की मुस्लीम उदारमतवादाशी संबद्ध असूनही स्वतःची एक अत्यंत संकुचित विचारसरणीचे अल्पसंख्यांक म्हणून ओळख जपण्याचे दुटप्पी धोरण बाळगतात. सार्वभौमत्वाचा त्याग करून एका विशिष्ट सांप्रदायिक पक्षाला कवटाळणे हे उदारमतवादाला आतून पोखरून काढत आहे. उदारमतवादाची तत्वे एक तर सर्वांनाच लागू असायला हवीत किंवा कोणालाच नसावीत.

शफीकुर रहमान

(हे एक राजकीय विश्लेषक / राजकीय शास्त्रज्ञ आहेत)

टीप

(१) इतिहासाचा अंत म्हणजे इतिहासातील असंस्कृत प्रवृत्तीचा अंत असा अर्थ लेखकाला अभिप्रेत असावा असे मला वाटते.

(२) दक्षिणेकडून येणारा संभाव्य धोका – पश्चिम आशियातील मुस्लिम निर्वासितांचा लोंढा युरोपच्या दक्षिणेकडे असलेल्या भूमध्य समुद्रातून युरोपमध्ये घुसत आहे त्यामुळे लेखक असे म्हणत असावा हा अंदाज.

या लेखाचा मला अभिप्रेत झालेला अर्थ:-

1. उदरमतवाद्यानी स्वत:च्या धर्मातील कट्टरवाद्यांवर नेहमीच टीकेची झोड उठवली परंतु मुस्लिमांना मात्र त्यांच्या पसंतीनुसार जगण्याचा हक्क आहे असा सिद्धांत मांडून त्यांची पाठराखण केली.

2. भारतात हिंदुत्ववाद्याना नेहमीच असा प्रश्न पडतो की त्यांनाच का प्रतिगामी म्हणून संबोधले जाते? आणि मुस्लिमांवर मात्र कोणतीही टीका होत नाही.

3. मुस्लिमांनी इतरांबरोबर जुळवून घेण्यास कायम ठामपणे नकार दिला आणि स्वत:च्या समूहाची ओळख सुरक्षित राखून सुधारणा घडवून आणण्यास विरोधच केला.

4. तसेच हे ही दिसून येते की मुस्लिम बहुसंख्य असले की इतर धर्माचा आदर न ठेवणारी धर्मगुरूसत्ताक राज्य पद्धती प्रस्थापित करायची असते.

5. ते जर असे वागू शकतात तर आपण का नाही अशी (हिंदूंची) प्रतिक्रिया होते.

6. मुस्लिम असे का वागतात ह्याचे उत्तर उदारमतवाद्यांकडे नाही.

ह्यावरून असा निष्कर्ष निघतो की युरोपियन आणि अमेरिकन राजकारणातील उदारमतवादी वर्चस्व तसेच भारतीय राजकारण हे निर्णायकरित्या प्रतिगामी इस्लामने खंडित केले आहे.

यशवंत मराठे

yeshwant.marathe@gmail.com

(The link of the original article in English published in Dhaka Tribune)

Subject: An insightful comment from the Dhaka tribune.

https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/2019/05/25/the-rock-that-broke-liberalism?fbclid=IwAR3HZa731JovIMIHjgft590KGYz7DqHs8SwKhYC4RM43LSy5aGvHejrT7ww

The Original Article..

Rock that broke liberalism

The rise of the right in India signals a fundamental shift in the people

I was watching live streaming of the India Election 2019 results on the NDTV website. Panelist after panelist was commenting on how significant were Balakot strikes in boosting BJP’s re-election prospects, and how ignorant are the liberal elites of India about the appeal of national identity among the masses. 

This was NDTV, as a reminder, one of the citadels of India’s liberal elites. BJP’s triumphant re-election under Narandra Modi underscores the wave of right-wing populist nationalism sweeping across democracies of the world — Europe, Australia, Latin America, the US, Asia, maybe soon in Canada also. 

With every election, every referendum taking place in established democracies, it is becoming apparent that this wave may not be just yet another right turn in the cycle of politics soon to be corrected by pivot to the left, but a fundamental shift in the people themselves.  

A couple of years ago, in a South Asia focused blog I frequent, a much-admired Pakistani-American writer wrote a post posing a great question: “If and when modern humanism and liberalism crashes and burns, will future historians look back and say that Islam was the rock on which it first and decisively broke?” 

His point was not that Islam single-handedly threw a powerful challenge to the liberal order, or “end of history” would have been achieved if Islam didn’t throw a wrench into the gears of civilization. 

He argued that by obdurate refusal to accept the fundamental assumptions of post-enlightenment worldview, by obstinate resistance to assimilate with the mainstream when in the minority and by dogged persistence in recreating antediluvian theocracies when in majority, Muslims not only undermined the universal validity of the whole liberal project, but also sowed deep doubts about the liberal project among its previously most faithful adherents. 

Muslim recalcitrance has hastened delivery of the contradictions that the liberal project was pregnant with from the beginning. 

And the contradictions are huge indeed. The liberal order is prone to breakdown because it doesn’t sufficiently account for the fact that human nature itself is broken. People are not just utility or satisfaction maximizing beings. Enjoyment and suffering are intimately co-mingled. 

People do not just want to reach heaven together; they want some, preferably who are somewhat different, to be confined to hell as well. Apart from the contradictions, surely undercurrents of technological and economic change, the shift in global power balance, the inevitable decay of political order, played a far more important role in undermining the liberal dominance than obstinate resistance of the followers of Islam? 

However, it’s hard to deny any causative role of Islam. The emergence of right-wing, national identity politics was perhaps inevitable in India, but BJP’s astonishing dominance must be partially attributable to Pakistan’s persistent spoiling and nightmare-neighbour role? Right-wing majoritarians everywhere are scapegoating Muslims as the principal other; morality of their methods can be questioned, but the success cannot. 

Moreover, I would argue that Islam has not undermined the liberal order by sowing doubts within liberal ranks or exposing its contradiction, it has weakened liberalism by emboldening and consolidating the enemies of liberalism in established democracies which were scattered and disheartened after the bloodbath of WWII and subsequent emergence of liberal world order. 

Stubborn defense of group identity by Muslims of the world has made upholding group identity respectable for all groups, majority or minority, powerful or weak. In the age of mass politics, group identities like religion or nation have more elements in common than in difference. If Muslims can be unabashedly assertive about the sanctity of their religious identity and traditions, other groups can be unapologetic about their respective identities too.  

Muslims may be a small minority in most of established democracies, but they comprise nearly one-fourth of humanity, and they have a very emphatic presence in Asia, Africa, and parts of Europe. To people of different faiths, Muslims, regardless of their actual numbers as minority, represent the much talked-about demographic threat from the south. 

Muslims, whether in majority or minority, are on the other hand deathly afraid of the political, cultural, and economic threats emanating from the leading political and ethnic groups of the world. It’s a mutual cycle of fear spiraling downwards. Muslims cheering the probable demise of a liberal world order is the height of folly. 

As the world’s most powerless and disunited major group, they will continue to pay the major price of breakdown in blood and misery. Uighurs of China portend that bleak future.  

In established democracies, Muslims are generally politically allied with liberal progressives, and this alliance has opened liberals up to accusation of double standards in protecting a very illiberal minority identity. Abandoning universalism and embracing identitarianism is hollowing out liberalism from within. Either the principles of liberalism apply for all groups or none at all.  

(Shafiqur Rahman is a political scientist.)

Following are my conclusions on the article:

1. Liberals have been very hard on fundamentalists from their own religion but always defended Muslims right to live as they pleased.

2. In India, Hindu Hardliners were puzzled about why they are always termed retrograde while Muslims are not criticized.

3. Muslims have stubbornly refused to assimilate with other people and protected their group identity by refusing to reform.

4. When Muslims are in a majority, they create theocracies which do not respect other religions.

5. Hence the reaction to this world over is that if they can behave in this way, so can we.

6. Liberalism has no answer to why Muslims behave like this.

The conclusion is that the Liberal Domination of European, American as well as Indian Politics is decisively broken because of the backward looking nature of Islam.

Yeshwant Marathe

yeshwant.marathe@gmail.com

#Liberalism #Islam #Muslims #DhakaTribune #Hindu #BJP

जाती / वर्ण व्यवस्था

आज जात असा नुसता शब्द उच्चारला तरी लोकं हिरीरीने मते मांडू लागतात. चातुर्वर्ण्य व्यवस्था हा हिंदू धर्मात सुधारणा होण्यातील सर्वात मोठा अडथळा आहे असा सर्वसाधारण सूर असतो आणि तो काही अंशी बरोबरही असेल.

जाती व्यवस्था चांगली किंवा वाईट याच्या वादात शिरण्याआधी ती उपयुक्त असल्याशिवाय इतकी हजारो वर्षे टिकणार नाही हे आपल्याला मान्य करावे लागेल. आमच्या मते जाती व्यवस्थेतील सर्वात आक्षेपार्ह भाग कोणता असेल तर तो म्हणजे माणसानेच निर्माण केलेला उच्च-नीचतेचा भाव. दुर्दैवाने तो पूर्णपणे घालवता येणार नाही कारण माणूस स्वभावतःच आत्माभिमानी असतो परंतु तो भाव माणुसकीला काळिमा फासेल एवढा नसावा याची समाजाने खबरदारी घेतली तर जाती व्यवस्था एकेकाळी व थोड्याफार प्रमाणात आजसुद्धा उपयोगी आहे.

जाती व्यवस्थेमागील तसेच स्पृश्य अस्पृश्य प्रथेमागील मानसिकता काय असावी आणि ऐतिहासिक परिस्थितीचा काय परिणाम झाला असेल या अंगाने आम्ही चिंतन केले आहे. त्याचे प्रगटीकरण म्हणजे हा लेख आहे. आमच्या निरीक्षणाची त्याला जोड दिली आहे. आमच्या प्रतिपादनात्त त्रुटी असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. तसेच या प्रतिपादनाला भौगोलिक सीमांच्या म्हणजेच महाराष्ट्राच्या मर्यादा आहेत. पूर्ण भारतातील जातींचा मागोवा घेणे हे सर्वस्वी अशक्य आहे कारण नाहीतर या लेखाच्या ऐवजी एक मोठा प्रबंधच होईल.

जाती व्यवस्था ही भारतीय समाज व्यवस्थेचे अविभाज्य असे अंग आहे. जाती व्यवस्थेशिवाय भारतीय समाजाचा विचार होऊच शकत नाही. आपल्याला असे वाटते की, स्वातंत्र्योत्तर काळात जाती व्यवस्थेवरती जेवढी टीका होते आहे तेवढी कधी झालीच नाही परंतु तसे काही नाही. अडीच हजार वर्षांपूर्वी बौद्ध धर्म जो फोफावला त्यातील महत्वाचे एक कारण बौद्ध धर्माने नाकारलेली जाती व्यवस्था हे आहे. त्या काळी वैदिक धर्मातील यज्ञ संस्थेमुळे हिंसाचार (पशुहत्येसंबंधी) आणि ब्राह्मणांचे महत्व अवाजवी प्रमाणात वाढले होते. क्षत्रिय राजांचा त्याला पाठींबा होता किंबहुना यज्ञ करण्यात त्यांचाच सिंहाचा वाटा होता कारण यज्ञ करण्यासाठी लागणारा पैसा त्यांच्याकडेच होता. एका दृष्टीने ब्राह्मण आणि क्षत्रिय या दोन वर्णांना यज्ञ संस्था फायदेशीर होती. असे का घडले याकडे एका वेगळ्या दृष्टिकोनातून बघण्याचा प्रयत्न करूया. श्री. मधुकर केशव ढवळीकर यांनी त्यांच्या हडप्पा आणि मोहेंजोदाडो वरील पुस्तकात एक पर्यावर्णीय संदर्भ दिला आहे. ते असं म्हणतात की इ.स.पू. २००० ते इ.स.पू. १००० या काळात भारतातील पर्जन्यमान कमी होऊ लागले. नद्या आटू लागल्या किंवा भूगर्भीय हालचालींमुळे नद्यांची पात्रे पूर्वेकडे सरकली आणि त्यामुळे सिंधू संस्कृती नष्ट झाली. त्यानंतर इ.स.पू. ५०० ते इ.स. ५०० या काळात परत भरपूर पाऊस पडू लागला त्यामुळे भारतवर्षात समृद्धी आली; व्यापार वाढला. या त्यांच्या अनुमानाला त्यांनी भरपूर पुरावे दिले आहेत. यावरून असे म्हणता येईल की, जेव्हा समाजात समृद्धी आणि स्वास्थ्य येते, त्याच वेळी समाजात वाईट गोष्टींचा शिरकाव होतो किंवा माणसांची बुद्धी भ्रष्ट होते. श्रीमदभगवतगीतेमध्ये यज्ञाचे जे मूळ स्वरूप सांगितले आहे त्याचे ह्या समृद्धी आणि स्वास्थ्य यांनी विकृतीकरण झाले. जेव्हा एखाद्या गोष्टीचा अतिरेक होतो त्यावेळी प्रतिक्रिया उमटतेच हा निसर्ग नियम आहे. बौद्ध धर्म हा जाती व्यवस्थेच्या अतिरेकाची प्रतिक्रिया आहे. बौद्ध धर्माने वेद नाकारण्याचे ते महत्वाचे कारण आहे. या काळाचा ऐतिहासिक मागोवा घेतला तर असे दिसून येईल की, याच काळात मोठी साम्राज्ये उभी राहीली. चंद्रगुप्त मौर्यने विशाल साम्राज्य याच काळात उभे केले. ह्यानंतर म्हणजे इ.स. ३०० च्या सुमारास गुप्त साम्राज्य निर्माण झाले. बौद्ध वाङ्मयाचा अभ्यास केला तर बौद्ध धर्माच्या अत्युच्य काळात श्रेष्ठी म्हणजे व्यापारी यांचे महत्व वाढलेले दिसते. यज्ञाऐवजी दानाला महत्व प्राप्त झालेले दिसते. तसेच ब्राह्मणांचे महत्व कमी झालेले दिसते. अनेक ब्राह्मण बौद्ध भिक्षुक तर झालेच आणि त्यांनी बौद्ध तत्वज्ञानाला मूर्तस्वरूप दिले.

जाती व्यवस्थेचे मूळ वैदिक किंवा हिंदू धर्मातील वर्ण व्यवस्थेत आहे असे समजले जाते आणि ते बरोबरही आहे. श्रीमदभगवतगीतेमध्ये वर्ण व्यवस्था ही जन्मावर आधारित नसून ती गुणकर्मशः वर आधारित आहे असे सांगितले पण ही लक्षात न घेणाऱ्यात हिंदू धर्माचे जाज्वल्य अभिमानी जसे आहेत तसेच भारतीय समाजात जातीय विष हिंदू धर्माने निर्माण केले असे म्हणणारे जाज्वल्य टीकाकारही आहेत. वर्ण हे गुणकर्मशः होते ह्याच्या पुष्ट्यर्थ दोन तीन मजेदार उदाहरणे:-

१. ब्राह्मणांना सर्वात प्रिय आणि पवित्र वाटणारा जो गायत्री मंत्र तो विश्वामित्र ऋषींनी निर्माण केला जे जन्माने क्षत्रिय होते आणि जे तपश्चर्या करून ऋषी पदावर गेले.

२. महाभारतकार आणि सर्व वेदांचे वर्गीकरण करणारे महर्षी व्यास यांचे वडील पराशर ऋषी आणि आई कोळी राजाची मुलगी मत्स्यगंधा.

३. रामायणकर्ते वाल्मिकी हे कोळी होते.

या उदाहरणांवरून असे दिसून येईल की त्यावेळचा समाज हा माणसाच्या फक्त गुणाला महत्व देत होता; जातीला महत्व देत नव्हता.

या वरील विधानाला आक्षेप घेणारे बुद्धिनिष्ठ हे द्रोणाचार्य आणि एकलव्य यांचे उदाहरण पुढे करतील. यावरती आमचे म्हणणे असे आहे की, महाभारतातील द्रोणाचार्य हे विकारांच्या आधीन होणारे व्यक्तिमत्व आहे. मुळात द्रोणाचार्यांनी ब्राह्मण असून देखील गरिबीला कंटाळून कुरुकुलाची नोकरी पत्करली. ब्राह्मणाचा जो महत्वाचा गुण, क्षमा, त्याला तिलांजली देऊन द्रुपदराजावर सूड उगविला. तसेच ब्रह्मास्त्र कोणाला शिकवावे ह्याचे काही नियम होते आणि त्यातील एक नियम म्हणजे ब्रह्मास्त्र जाणणारी व्यक्ती ही विवेकी व विकारांपासून अलिप्त असायला हवी कारण ब्रह्मास्त्र म्हणजे अणूबाॅम्बच. असे असताना देखील त्यांनी हे अस्त्र पुत्रप्रेमाने आंधळे होऊन कोपिष्ट अश्वत्थाम्याला शिकविले. त्याने पुढे अनर्थ झाला. त्यांनी क्षत्रियधर्म स्वीकारल्यामुळे त्यांचा वध करणाऱ्या द्रुष्टद्युन्माला ब्रह्महत्येचे पाप लागले नाही. त्यामुळे द्रोणाचार्य आणि एकलव्य हा अपवाद आहे; तो नियम नव्हे.

सर्वसाधारणपणे जाती असा शब्द वापरला की असा समज असतो की त्या फक्त हिंदू धर्मातच आहेत. या कल्पनेला छेद देणारी ही काही उदाहरणे:-

एकदा वसई येथील लोपेझ नावाचा एक ख्रिश्चन गृहस्थ भेटला. बोलताना वसईत कुठे रहातो याची चौकशी केली तेव्हा तो म्हणाला, आम्ही सामवेदी ब्राह्मण, आमची एक स्वतंत्र गल्ली (आळी) आहे. ह्या गल्लीतील एका बाजूचे लोकं हिंदू सामवेदी ब्राह्मण आणि दुसऱ्या बाजूचे लोकं ख्रिश्चन आहेत पण आम्ही मूळचे सामवेदी ब्राह्मणच; आम्ही ख्रिश्चन सामवेदी मध्येच लग्न करतो. आमचे डोके चक्रावूनच गेले. जात नाही ती “जात” ह्याचा प्रत्यक्ष प्रत्यय आला. तशीच एकदा एक मुस्लिम बाई भेटली. ती म्हणाली मी राजपूत आहे परंतु माझा नवरा खालच्या जातीतील आहे. एकदा आम्हाला हैद्राबाद मध्ये एका मुस्लिम कुटुंबात रहाण्याचा योग आला. या कुटुंबातील बाई पठाण होती आणि नवरा युपी मधील मुसलमान होता. बोलण्याच्या ओघात ती बाई म्हणाली, हम पठाण जबान के पक्के होते है. पठाण और मरगठ्ठे इनकी दोस्ती बहुत पुरानी और पक्की है. हम पठाण ये युपी के मुसलमानों की तरह हवा का रुख देखकर पलटते नही. पठाण आणि मराठे यांची दोस्ती पक्की होती असे ती म्हणाली याचे कारण तिला माहिती होती की, पानिपतावर भाऊसाहेब पेशव्यांच्या तोफखान्याचा प्रमुख इब्राहिम खान पठाण (गारदी) शेवटपर्यंत मराठ्यांच्या बाजूने लढला. असो. एकूण काय प्रत्येक भारतीय माणूस जातीत वाटलेला आहे आणि प्रत्येकाला आपल्या जातीचा नको इतका अभिमान आहे. धर्म बदलला तरी “जात” जात नाही.

जाती व्यवस्था कशी निर्माण झाली असावी ?

जेव्हा शेतीवरती आधारित समाजरचना आकारास येऊ लागली त्यावेळेस गावे निर्माण होऊ लागली. माणूस समूह करून एकाच ठिकाणी वस्ती करून राहू लागला. त्यातून समाजाच्या सामूहिक गरजा दृष्टिपथास येऊ लागल्या आणि व्यवसाय निर्मिती झाली. ज्याला जो व्यवसाय आवडेल, ज्याच्यापाशी त्या व्यवसायाला लागणारे कसब (कौशल्य) असेल, शारीरिक क्षमता असेल तसा व्यवसाय निवडण्याचे स्वातंत्र्य प्रत्येकाला होते. त्यातूनच १२ बलुतेदार म्हणजे १. सुतार २. लोहार ३. महार ४. मांग ५. कुंभार ६. चांभार ७. परीट ८. न्हावी ९. भाट १०. तेली ११. गुरव १२. कोळी यांची निर्मिती झाली. ही यादी स्थलपरत्वे थोडीशी बदलते परंतु १२ बलुतेदार ही प्रत्येक गावाची गरज होती. याशिवाय १८ व्यवसाय असे होते की दोन ते तीन गावे मिळून त्या व्यावसायिकांना कामे मिळत होती ज्यांना अलुतेदार असे संबोधण्यात यायचे. ते १८ अलुतेदार पुढीलप्रमाणे १. तांबोळी (विड्याची पाने विकणारा) २. कोष्टी/साळी (विणकर) ३. माळी ४. घडशी (भांडी घडवणारा) ५. तराळ (ओझी वाहणारा) ६. सोनार ७. शिंपी ८. गोंधळी (देवीचा गोंधळ घालणारे) ९. रामोशी (पहारेकरी) १०. खाटीक ११. डवरी (डौरी) १२. कळवंट/कलावंत १३. सणगर १४. ठाकर १५. गोसावी १६. जंगम १७. वाजंत्री १८. भोई

वरील सर्व व्यवसायांचे जातीत रूपांतर झाले. आजसुद्धा ज्या जातींची नावे आपण ऐकतो (पोटजाती सोडून) त्या मुळात व्यवसायाशी संबंधित अशाच आहेत. व्यवसायातून जाती कशा निर्माण होतात याची काही मजेदार उदाहरणे:-

१. महाराष्ट्रात नंदीबैलवाले अशी एक जात आहे. हे लोक नंदीबैल घेऊन गावोगावी जातात. त्या शिकवलेल्या नंदीबैलाचे खेळ करून लोकांचे मनोरंजन करून पैसे मिळवतात. परंतु ही जात मुळात कशी निर्माण झाली त्यामागे एक प्रथा आहे. पूर्वी प्रत्येक शेतकऱ्याकडे गाय, बैल असे पशुधन असायचेच. त्यावेळी एक अत्यंत उपयुक्त व शास्त्राला धरून अशी एक प्रथा निर्माण झाली की, गावातील सर्वात जास्त दूध देणाऱ्या गाईचा बैल, सांड किंवा वळू सर्व गावाने पाळायचा. त्या बैलाची देखभाल सर्व गावाने एकत्रितपणे करावयाची. त्या बैलाला नंदीबैल म्हणत असत. त्याचा उपयोग पुढील प्रजोत्पादनासाठी करावयाचा ज्यामुळे पुढील पिढीतील गाईंचे दूध उत्पादन वाढेल. आजसुद्धा Artificial Insemination द्वारे हीच पद्धत वापरली जाते. परंतु आपल्या गावातील नंदीबैल आपल्याच गावातील गाईंच्या प्रजोत्पादनासाठी वापरायचा नाही कारण त्यामुळे एकाच वंशाची प्रजा निर्माण होऊन त्यात विकृती निर्माण होऊ शकते. आपल्या पूर्वजांच्या निरीक्षण शक्तीला दाद दिली पाहिजे. यावर उपाय म्हणून दुसऱ्या गावातील नंदीबैल आणायचा व आपला नंदीबैल त्या गावाला पाठवायचा. या नंदीबैल आणणे व नेणे, त्याची देखभाल करणे ह्यातून एका व्यवसायाची आणि कालानंतराने जातीची निर्मिती झाली. कालौघात ही प्रथाच बंद पडल्यावर या जातीतील लोकांनी नंदीबैलाला केंद्रस्थानी ठेऊन व्यवसायाचे रूप बदलले. आज भटक्या विमुक्त जातीत त्यांची गणना होते.

२. लोहार जशी शेतीची अवजारे बनवत तशीच तलवारी, भाले अशी शस्त्रे सुद्धा बनवत. या शस्त्रांना उत्तम धार लावण्याचे कौशल्य काही जणांनी आत्मसात केले आणि त्यातून सलगर ही शस्त्रांना, अवजारांना धार लावणारी अजून एक भटकी जात निर्माण झाली.

३. उत्तर हिंदुस्थानात केवट नावाची एक जात आहे. त्यांचे काम काय तर लोकांना नावेतून नदीच्या एका तीरावरून दुसऱ्या तीरावर पोहचवणे. रामायणात देखील याचा उल्लेख आहे. श्रीराम वनवासात जाताना गंगापार करण्याची वेळ येते तेव्हा तो केवटला विनंती करतो की, तू मला पैलतीरी घेऊन जा. केवट त्याला एक अट घालतो ती अशी की, मी तुला गंगापार करून देईन पण मला ह्या संसाराचा भवसागर पार करून दे. ही जात महाराष्ट्रात नाही कारण पात्रांची प्रचंड रुंदी असणाऱ्या नद्याच महाराष्ट्रात नाहीत. गोदावरी आणि कृष्णा या नद्या महाराष्ट्राची सीमा ओलांडल्यावर प्रचंड स्वरूप धारण करतात. असो.

पोटजाती निर्माण होण्याचे मुख्य कारण भूगोल, काही विशेष प्रसंग, काही परंपरा, स्थलांतर वगैरे. याबाबत दोन मजेशीर उदाहरणे:-

१. श्रीराम रावणाचा वध करून अयोध्येत आल्यावर तेथील ब्राह्मणांनी सांगितले की, रावण ब्राह्मण असल्यामुळे तुला ब्रह्महत्येचे पातक लागले त्यामुळे प्रायश्चित्य घ्यावे लागेल. बिचाऱ्या श्रीरामाने होकार दिला. (श्रीरामाला रावणापेक्षा अयोध्येतील लोकांनीच जास्त त्रास दिला) प्रायश्चित्याचा विधी झाल्यावर रामांनी ब्राह्मण भोजन दिले. ते घेण्यास काही कर्मठ ब्राह्मणांनी नकार दिला. परंतु ज्या ब्राह्मणांनी ते भोजन घेतले त्यांना या कर्मठ ब्राह्मणांनी म्हणजे कान्यकुब्ज ब्राह्मणांनी शरयू नदीच्या पलीकडे हाकलून दिले. त्या ब्राह्मणांची शरयूपारी ब्राह्मण ही पोटजात निर्माण झाली.

२. पहिल्या बाजीराव पेशव्याने व्यूहरचनेच्या धोरणातून उत्तर हिंदुस्थानात आपली विश्वासू आणि शूर माणसे पेरून ठेवली. उदा. शिंदे, होळकर, पवार इत्यादी. त्याचप्रमाणे त्याने गोविंदपंत खेर या कऱ्हाडे ब्राह्मण सरदाराची नेमणूक बुंदेलखंडात केली. कालांतराने त्यांचे खेर हे मूळ नाव लुप्त होऊन त्यांना लोक गोविंदपंत बुंदेले या नावाने ओळखू लागले. त्यांनी बरीच कऱ्हाडे कुटुंबे सागर वगैरे भागात नेली. माळव्याचा हा भाग सुपीक असल्याने हे श्रीमंत झाले व स्वतःला थोडे वेगळे समजू लागले. ते आज सगेरियन (सागर वरून) कऱ्हाडे ब्राह्मण म्हणून ओळखले जाऊन एक नवीन पोटजात निर्माण झाली.

जन्मावरून जात ठरण्याची प्रक्रिया कशी घडली असावी?

१. गरजा – समाजाची बांधणी होत असताना व्यावसायिक गरजा निर्माण झाल्यावर त्या गरजा पूर्ण करणारे गट तयार झाले असावेत. हे गट निर्माण होत असताना प्रत्येकाने ती निवड गुणकर्मशः केली असेल, परंतु जेव्हा व्यवसायाच्या अनुभवातून तंत्र विकसित होऊ लागली त्यावेळी मनुष्य स्वभावाप्रमाणे ती तंत्रे आपल्या घराण्यातच राहावीत असे वाटणे अगदी स्वाभाविकच होते.

२. अनुवांशिकता – अनुवांशिकतेमुळे एका पिढीकडे असणारी आवड व तंत्र दुसऱ्या पिढीकडे जाण्याची संभाव्यता खूप मोठी असते. त्यामुळे मुलाने बापाचा व्यवसाय स्वीकारण्याची शक्यता वाढते. याचा अनुभव आपण आजसुद्धा बऱ्याच क्षेत्रात घेतो.

३. व्यावसायिक संस्कार – पूर्वीच्या काळी व्यवसायाची जागा आणि घर एकमेकाला लागूनच असल्यामुळे घरातील लहान मुले त्याच व्यवसायाच्या वातावरणात वाढल्याने अनेक गोष्टी मुलांच्या अगदी सहज अंगवळणी पडलेल्या असावयाच्या त्यामुळे मुलाला बापाचा व्यवसाय स्वीकारणे सोपे जात असे.

४. विवाह संस्था – लग्नामुळे मुलगी एका घरातून दुसऱ्या घरात जात असल्यामुळे तिला एका मोठ्या स्थित्यंतराला सामोरे जावे लागते. अशा वेळी माहेर आणि सासर या दोन्ही घरातील वातावरण सारखं असल्यास विवाह टिकण्याची आणि यशस्वी होण्याची शक्यता वाढत असल्याने सम व्यावसायिकात बेटी व्यवहार करण्याची प्रथा पडली असावी. या प्रथेमुळे आई आणि वडील दोघांकडून एकाच प्रकारचे गुण मुलांकडे संक्रमित होत असल्याने दुसरी पिढी तोच व्यवसाय करण्याची शक्यता आणखीन वाढते.

वरील सर्व मुद्यांचा तसेच २ ते ३ हजार वर्षांपूर्वीची लोकसंख्या आणि दळणवळणाची तुटपुंजी साधनं यांचा एकत्रित विचार केल्यास जन्मावरून जात पडण्याची प्रक्रिया कशी सुरु झाली असेल आणि कशी दृढ होत गेली असेल याची कल्पना येऊ शकते.

जातीतच लग्न करण्याच्या प्रथेमुळे आणि भौगोलिक कारणांमुळे आपल्याला असे दिसून येते की प्रत्येक जातीची काही स्वभाव वैशिष्ठ्ये तयार होतात.

१. तत्वाकरता भांडणे (वितंडवाद), एका पैशाचा सुद्धा फायदा दिसत नसताना एखाद्या गोष्टीचा पाठपुरावा करणे हे चित्पावन ब्राह्मण यांचे गुण किंवा अवगुण. परंतु त्यांच्या ह्या वैशिष्ठ्यांमुळेच इंग्रजांशी भांडणारे पुढारी, क्रांतिकारी, इतिहास-पुरातत्व सारख्या विषयात संशोधन करणाऱ्या व्यक्ती या जातीत निर्माण झाल्या. आज सुद्धा भारतात ब्राह्मण समाजाचा कल बुद्धीजीवी पेशा पत्करण्याकडे असतो. याचे कारण तो पहिल्यापासून शिक्षित होता व एवढेच नसून त्या समाजाला बौद्धिक क्रियांत जास्त आनंद मिळतो.

२. कोकणातील भंडारी समाज हा भांडकुदळ, शीघ्रकोपी, धाडसी म्हणून प्रसिद्ध आहे. भंडाऱ्यांच्या लग्नात भांडण झाले नाही तर काही मजा नाही असे समजले जाते. या समाजाचा मूळ धंदा म्हणजे ताडी / माडी काढणे आणि विकणे. भांडण हा त्या धंद्याचा अविभाज्य भाग असल्याने भांडण त्यांच्या स्वभावात उतरले. तसेच ताडी काढण्यासाठी झाडावर चढावे लागल्यामुळे शरीरात ताकद आणि रग असते त्यामुळे भांडण करण्यास जोर येतो.

३. रात्री पहारा करून गावाचे संरक्षण करणे हे रामोशाचे काम. त्यामुळे उत्तम शरीरयष्टी आणि धाडस हे रामोशांच्या स्वभावातच असते. शिवाजी महाराजांच्या हेरखात्याचा प्रमुख बहिर्जी नाईक हा रामोशी जातीचा होता.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य निर्मितीसाठी अनेक जातींच्या गुणवैशिष्ठ्यांचा उत्तम उपयोग करून घेतला. सर्व किल्ल्यांचा कारभार तीन व्यक्ती सांभाळत; किल्लेदार – मराठा, दारुगोळा-धान्यसाठा यांचा हिशेबनीस – सीकेपी आणि सामान्य प्रशासन – ब्राह्मण. तसेच सामान्य सैनिक म्हणून रामोशी, बेरड, महार वगैरे; नौदलात कोकणी मुसलमान, भंडारी, कोळी वगैरे आणि सेनापती / सरदार – मराठा.

एखाद्या गुण किंवा अवगुणांची मक्तेदारी एकाच जातीकडे असते असेच काही नाही पण जात हा एक संभाव्य घटक असू शकतो असे म्हणण्यास हरकत नसावी. या विधानाच्या पुष्ट्यर्थ अजून एकच उदाहरण बघुया.

एका शिल्पकाराला त्याची जात कोणती? हे विचारले कारण गणपती बनवणारे कारागीर बहुअंशी सोनार जातीचे असतात. कलाकुसर ही त्यांना मिळालेली वांशिक देणगी आहे. शिल्पकाराचे उत्तर होते पांचाळ. या जातीत लोहार, सुतार व इतर तीन जाती समाविष्ट असल्याने पुढचा प्रश्न की पांचाळांपैकी नक्की कोण? उत्तर मिळाले लोहार. मग विचारले की तुमचे पूर्वज काय करायचे? उत्तर मिळाले की चिलखते बनवत असत. यावरून कळू शकते की तो मनुष्य शिल्पकार कसा झाला. याचे कारण उत्तम चिलखत बनविण्यासाठी शरीर रचनेचे (anatomy) चांगले ज्ञान हवे आणि जे त्याला वंशपरंपरेने मिळाले होते. तो फक्त या ज्ञानाचा उपयोग चिलखताऐवजी मूर्ती घडवण्यासाठी करत होता.

असो, अशी प्रत्येक जातीची स्वभाव वैशिष्ट्ये सांगता येतील. वरती उद्धृत केलेली काही वानगी दाखल दिलेली काही उदाहरणे आहेत.

स्पृश्य अस्पृश्य या विषयी चर्चा केल्याशिवाय जाती व्यवस्थेवरील लिखाण अपूर्ण आहे. परंतु स्पृश्य अस्पृश्यतेचे मूळ कशात असेल तर ते कालौघात प्रत्येक जातीला जो व्यवसाय नेमून दिलेला होता तोच त्यांनी केला पाहिजे अशी अनिष्ट प्रथा रुढ झाली त्यात आहे. परंतु या प्रथेने आपल्या समाजाचे अपरिमित नुकसान झाले. वर्णव्यवस्थेप्रमाणे शूद्र जातीचा धर्म काय तर सवर्णांची म्हणजे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांची सेवा करणे. सवर्णांपैकी ब्राह्मण समाजाला त्यांच्या ज्ञान मिळविणे आणि ज्ञानदान यामुळे जरी त्यांच्याकडे पैसा व सत्ता नसूनसुद्धा मान होता. दरबारात ब्राह्मण उपस्थित झाला तर राजाने उभे राहून त्याचे स्वागत करण्याची प्रथा होती. क्षत्रिय आणि वैश्य वर्णांकडे अनुक्रमे सत्ता आणि पैसा असल्याने स्वाभाविकपणे त्यांना समाजात मान मिळत होता. शूद्र वर्णाकडे जी कामे होती ती हल्लीच्या भाषेत बोलायचे झाले तर अत्यावश्यक सेवा या स्वरूपाची होती. तेव्हा या वर्णाला त्यांची कामे न करण्याची सूट दिल्यास ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य समाजाचे जगणे कठीण झाले असते त्यामुळे त्यांनी कायद्यापेक्षा धर्माची भीती घालून शूद्र वर्णावरती अन्याय केला हे मान्य करायलाच हवे.

स्वच्छता आणि शुचिर्भूतपणा हे अस्पृश्यतेमागचे मूळ कारण आहे. आज सुद्धा स्मशानातून आलेला आपल्याच कुटुंबातील माणूस आंघोळ करेपर्यंत अस्पृश्य मानला जातो. त्याने स्मशानात घालून गेलेले कपडे वेगळे धुतले जातात. त्यामुळे स्मशानात प्रेताची विल्हेवाट लावणारी डोंब जात अस्पृश्य ठरली. मेलेली जनावरे वाहून नेणारे महार, मेलेल्या जनावरांची कातडी कमावणारे ढोर, तसेच चांभार, भंगी हे सर्व अस्पृश्य ठरवण्यात आले. अस्पृश्यतेसंबंधी आणखीन एक मुद्दा लक्षात येतो तो असा की, हा समाज जी कामे करीत होता त्या कामाचा दुर्गंध हा देखील एक प्रमुख घटक होता. आजसुद्धा आपल्याला अनुभव येतो की, गाई म्हशींच्या गोठ्यात काम करणाऱ्या माणसाच्या अंगाला व कपड्यांना जनावरांच्या शेणामुताचा, कच्च्या दुधाचा वास येत असतो.

ढोर जातीतील एका साहित्यिकाने एकदा असे सांगितले होते की, कातडी कमावण्याची जी काही प्रक्रिया आहे ती कमालीची दुर्गंधी आहे. तेव्हा अस्पृश्यता निर्माण होण्यात या दुर्गंधाच्या घटकाची संभाव्यता नाकारता येणार नाही. अस्पृश्य समाज जी कामे करत होता ती कामे कोणीतरी करणे आवश्यकच होते. त्या कामांशिवाय समाज चालणे शक्यच नव्हते.

हा सामाजिक प्रश्न जास्त प्रगल्भतेने हाताळणारे सामाजिक नेते भारतात निर्माण झाले नाहीत हे आपले दुर्दैव.

अस्पृश्य जातीतील महार आणि मांग जातीच्या काही विशिष्ट गुणांची काही माहिती:-

१. महार या जातीचा विशेष गुण म्हणजे लढाऊपणा आणि धाडसी स्वभाव. मेलेली जनावरे वाहून नेणे हे त्यांचे मूळ काम आणि म्हणून ते अस्पृश्य ठरले. परंतु महार ही जात हरकाम्या म्हणून प्रसिद्ध आहे. गावाचे रक्षण करणे, दवंडी पिटणे, गावाच्या जमीनजुमल्यांच्या हद्दींची माहिती ठेवणे, रात्री गावच्या वेसेवरील दरवाजा बंद करून सकाळी तो उघडणे हे काम ज्या महाराकडे असे त्याला वेसकर म्हणत (आता ते आडनाव झाले आहे). शिवकालात किल्ल्याच्या भोवतालची मोक्याची ठाणी सांभाळण्याचे काम महाराचे असे. यातूनच जासूसी, हेरगिरी करण्याचे काम सुद्धा त्यांच्याकडे आले असावे. मध्ययुगीन काळात हद्दीवरून वाद झाल्यास महाराच्या साक्षीला फार महत्व असे. शिवकालात एक महार गावचा पाटील झाल्याचा पुरावा मिळतो. जमिनींचे दफ्तर सांभाळणारा कुलकर्णी (ब्राह्मण) आणि त्याच्या हाताखाली जमीन मोजणी करणारा महार ज्याला काठ्या म्हणत. आजसुद्धा तलाठ्याच्या हाताखाली महार असतो आणि त्याला काठ्या असेच संबोधले जाते. पूर्वी जमिनीची मोजणी मापाच्या काठीने होत असे. अशी काठी सदैव बाळगणारा तो काठ्या. महार सरकारी कामात असल्याने कुलकर्णी, देशमुख, देशपांडे यांना जशी प्रथेप्रमाणे वतने होती तशी महारांना सुद्धा होती. वतन असणारी ती एकमेव अस्पृश जात असावी. पुढे पेशवे काळात जाती दुराभिमानाने स्पृश्य अस्पृश्यतेच्या दुर्दैवी कर्मठपणामुळे महारांना मराठा सैन्यात प्रवेश मिळेना; त्याचा फायदा इंग्रजांनी घेतला. इंग्रजानी महार रेजिमेंट तयार करण्यामागील इंगित तेच आहे.

२. मांग लोकं घायपात या वनस्पतींची पाने कुजवून त्यापासून अत्यंत मजबूत असा वाखाचा घागा बनवून त्यातून दोऱ्या, जाड दोर बनवणे, झाडू बनवणे, गावातील मंगल कार्यात तोरणे बनवणे, वाजंत्री वाजवणे ही मांगांची जाती निहाय कामे. काळाच्या ओघात झाडू, दोऱ्या बनवणे ही कामे निघून गेली. वाजंत्री वाजविणे हेच मुख्य काम झाले त्यातूनच मनोरंजन करणे हा नवीन व्यवसाय निर्माण झाला. त्याचे आजचे दृश्य स्वरूप म्हणजे तमाशा, शाहीरी, डोंबारी. महाराष्ट्रातील आघाडीचे तमासगीर हे मांग जातीचे आहेत. शाहीर अण्णाभाऊ साठे व प्रसिद्ध तमासगीर विठाबाई मांग नारायणगावकर ही त्याची ठळक उदाहरणे.

मनुष्य हा किती विचित्र आणि स्वार्थी प्राणी आहे याचे एक उदाहरण:- भारत पाकिस्तान फाळणीच्या काळात पाकिस्तानी मुस्लिम समाजाने तिथे राहणाऱ्या हिंदू लोकांची कत्तल तरी केली किंवा अनेकांना हाकलून दिले. परंतु यातून एक हिंदू घटक वाचला आणि तो म्हणजे हिंदू भंगी समाज कारण ही मंडळी गेली तर त्यांचे काम करणार कोण?

भारतातील प्रत्येक जात हे माणसातील विशिष्ट गुण / अवगुण जोपासत असते. जातीत लग्न करण्याच्या प्रथेमुळे हे शेकडो वर्षे टिकून राहतात. समाजाच्या सर्वांगीण विकासासाठी निरनिराळी वैशिष्ठ्ये असलेल्या माणसांची जरुरी असते. जात असा पुरवठा करू शकते. जाती व्यवस्था हजारो वर्षे टिकून राहिली कारण समाजासाठी ती उपयुक्त होती. काळ बदलला आहे. अस्पृश्य समाज जी कामे करत होता ती करण्याची गरज आता तेवढी राहिलेली नाही. हा समाज, महाराष्ट्रात तरी, समाजसुधारकांच्या अथक प्रयत्नातून (महाराष्ट्रातील समाजसुधारक ही संपूर्ण भारताने अभिमान बाळगावा आणि त्याचे अनुकरण करावे अशी गोष्ट आहे) शिकला, नोकरी, व्यवसाय करू लागला. अशा वेळी उच्च नीचतेचा भाव प्रयत्नपूर्वक टाकून द्यायला हवा. गट करणे हा माणसाचा नैसर्गिक स्वभाव आहे. काळाच्या ओघात आणि परिस्थितीच्या रेट्यामुळे जुनी जाती व्यवस्था मोडते आहे परंतु राजकीय फायद्याच्या दृष्टिकोनातून ती बळकट करण्याचाही प्रयत्न होत आहे. जुनी स्पृश्य अस्पृश्यता जाऊन नवीन वैचारिक, राजकीय, साहित्यिक अस्पृश्यता जन्माला येत आहे. जुन्या व्यावसायिक जाती जाऊन नवीन व्यावसायिक गट निर्माण होत आहेत. याचाच अर्थ असा की, जात तयार होण्याची प्रक्रिया अजूनसुद्धा चालू आहे. तसेच अजून देखील खेड्यांमध्ये उच्च-नीचतेची भावना टिकून आहे त्याचा बंदोबस्त आपण करायला हवा. कारण उच्च नीच भाव काढून टाकला तर जात वाईट नसते.

परंतु दलित / शूद्र समाजाची उपेक्षा करणे, अवहेलना करणे, त्यांना अनेक गोष्टींपासून वंचित ठेवणे वगैरे गोष्टी करून भारतीय ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य समाजाने घोडचूक केली आहे. मध्ययुगीन काळापासून ते इंग्रज काळापर्यंत त्यांनी जाती व्यवस्थेत इतका कर्मठपणा आणला की त्याची पुढे विकृती झाली. ही विकृती अस्पृश्य माणसाची सावली सुद्धा अंगावर पडू न देण्याच्या टोकाला म्हणजेच माणुसकीला लाज वाटावी इतक्या थराला गेली. हा त्या शूद्र, मागास जातींवर प्रचंड अन्याय होता यात काही शंकाच नाही.

आज आपण जो दलितांचा ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य द्वेषाचा हुंकार ऐकतो तो या पार्श्वभूमीवर अपरिहार्य आहे. दलितांनी जो अन्याय अनेक पिढ्या भोगला त्याचे परिमार्जन म्हणजे हा द्वेष ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांनी खुल्या दिलाने मान्य करणे हाच होऊ शकतो. आमच्या पूर्वजांची चूक झाली आणि त्याची आम्ही मनापासून माफी मागतो अशी भूमिका घ्यावी लागेल.

आज समाजात अशी कित्येक उदाहरणे आहेत की एका सवर्णाचे एका दलिताशी अथवा एक धर्मीय माणसाचे दुसऱ्या धर्मीय एका माणसाशी खूप चांगले संबंध असतात परंतु हे संबंध गढूळ होतात जेव्हा असा मनुष्य त्याच्यासारख्या (एकजातीय) अनेक माणसांबरोबर एकत्रित होतो. ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांनी अहंकार सोडायला हवा आणि मागासवर्गीयांनी मनातील द्वेष कमी करायला हवा तरच समाजात बदल होईल. महाराष्ट्रातील संतांनी हाच बदल घडवून आणण्यासाठी समाज घटकांना प्रबोधन करण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला.

आमच्या मते जेंव्हा माणसा माणसात मित्रत्वाचे नाते निर्माण होईल तेव्हाच ही मनातील किल्मिषे दूर व्हायला मदत होईल. आणि हीच गोष्ट इतर धर्मियांबाबत देखील तितकीच खरी आहे. जोपर्यंत आपण गुणांचा आदर करण्याची वृत्ती आणि विवेकी वागणूक आपल्या आचरणात आणत नाही तोपर्यंत खरी समरसता येणे शक्य नाही.

.

यशवंत मराठे आणि सुधीर दांडेकर

yeshwant.marathe@gmail.com

#जातीव्यवस्था #स्पृश्य_अस्पृश्य #जात #caste #caste_system

विम्बल्डन

माझा लहानपणापासूनचा आवडता खेळ म्हणजे क्रिकेट. त्याच्या खालोखाल आता फुटबॉल आणि टेनिस. मी काही खेलाडू नव्हे आणि ते माझ्या शरीरयष्टीकडे बघून तसा विचार करण्याचा सुद्धा वेडेपणा कोणी करणार नाही. गेल्या काही वर्षात माझे क्रिकेटचं वेड खूपच कमी झालंय. हल्ली मला बघायला टेनिस आणि फुटबॉल जास्ती आवडतात.

माझा टेनिस या खेळाशी पहिला खरा संबंध १९८० साली झालेल्या विम्बल्डन फायनल मुळे आला. जवळजवळ ४ तास चाललेली ती मॅच आजही विम्बल्डन मधील एक क्लासिक समजली जाते. बियाॅन बोर्ग हा त्यामुळे माझा पहिला टेनिस हिरो. त्यानंतरची एकही विम्बल्डन फायनल मॅच मी बघणे चुकवलेले नाही. कोणाला सांगून पटणार नाही पण मला विम्बल्डनच्या १९६८ पासून २०१८ पर्यंतच्या विजेत्यांची नावे तोंडपाठ आहेत.

मी एक प्रकारे जणू विम्बल्डन हिरवळीच्या प्रेमातच पडलो. तेव्हापासून एकच गोष्टीचा मनाला ध्यास लागला होता की विम्बल्डन तिथे जाऊन बघायची. पण कशी? तिकीट कोण देणार? माझा एक मित्र टेनिस सर्किटवर अंपायर म्हणून जगभर फिरत असतो. तो विम्बल्डनला ही अंपायर म्हणून असतो त्यामुळे मी हात धुवून त्याच्या मागे लागलो. त्याचं म्हणणं होतं की विम्बल्डन जर खरं अनुभवायचं असेल तर पहिल्या आठवड्यातच जायचे. विम्बल्डनला एकंदर १९ कोर्ट्स आहेत. सेंटर कोर्ट आणि कोर्ट १ ते ३ यांना शो कोर्ट्स म्हटले जाते. त्या कोर्ट्स वर मानांकित खेळाडू खेळतात पण पहिल्या आठवड्यातील त्यांचे सामने बऱ्याच वेळेला खूप एकतर्फी होतात. या कोर्ट्सचे तिकीट खूप महाग असते आणि मिळणे पण फार कठीण. त्यामुळे त्याने असे सुचवले की मी तुम्हाला कोर्ट ४ ते १९ याचे तीन दिवसांचे ग्राऊंड तिकीट देतो. किंमत फक्त २० पाऊंड. त्यात तुम्ही संपूर्ण दिवसभर कुठल्याही कोर्टवर जाऊ शकता. खूप चांगले सामने बघायला मिळतात आणि ते तिकीट मी तुम्हाला देऊ शकतो. आम्ही लगेच हो म्हटले आणि तयारीला लागलो.

आता थोडी विम्बल्डनची माहिती घेऊया. काही जणांना ती ठाऊक असेल पण बऱ्याच जणांना ऐवढी कल्पना नसेल म्हणून हा खटाटोप.

विम्बल्डन ही आज नैसर्गिक हिरवळी वर खेळवली जाणारी एकमेव मोठी स्पर्धा. त्याची वर्षभर निगा राखली जाते आणि स्पर्धेच्या वेळी मोजून ८ मिमी उंच कापली जाते.

पूर्वी बहुतेक स्पर्धा या हिरवळीवरच खेळल्या जायच्या. जेव्हा डॉन बज याने १९३८ साली पहिल्यांदा चारही स्पर्धा जिंकली तेव्हा त्यातील तीन हिरवळीवर खेळल्या जात असत. अगदी १९६९ पर्यंत, जेव्हा रॉड लेवर चारही स्पर्धा जिंकल्या तेव्हा देखील तीन हिरवळीवर खेळल्या गेल्या होत्या. परंतु नंतर हिरवळीची निगा राखणे कठीण झाल्यामुळे आज अशा स्पर्धा दुर्मिळ झाल्या आहेत.

विम्बल्डन ही जगातील सर्वात जुनी आणि सगळ्यात जास्त प्रतिष्ठेची मानली जाणारी टेनिस ग्रँड स्लॅम स्पर्धा. ही स्पर्धा अनेक परंपरांमुळे कायम चर्चेत असते. काहींची स्तुती होते तर काही परंपरांची खिल्ली उडविण्यात येते.

  1. विम्बल्डन ही अशी एकच स्पर्धा आहे की जिथे एटीपी नामांकने विचारात घेतली जात नाहीत. तिथे आधी मिळवलेले हिरवळीवरील विजय हे प्रामुख्याने विचारात घेतले जातात.

2. बऱ्याच जणांना विसंगत, अनाकलनीय अथवा दिखाऊ वाटते तरी देखील विम्बल्डन खेळाडूंना संबोधताना खास काळजी घेतात. बाकी सर्व स्पर्धांमध्ये मेन्स आणि वूमन्स असे म्हटले जाते पण विम्बल्डन मध्ये त्या जंटलमन आणि लेडीज स्पर्धा म्हटल्या जातात. २००८ पर्यंत स्कोरबोर्ड वर देखील मिस अथवा मिसेस अशी शीर्षके असायची जी १० वर्षांपूर्वी गाळण्यात आली परंतु आज देखील सामना चालू असताना चेअर अंपायर स्कोर सांगताना त्याचा वापर करतात. पण गमंत म्हणजे पुरुषांना मिस्टर म्हणून संबोधण्यात येत नाही.

3. विम्बल्डनमध्ये सामने कधी आणि कसे खेळवायचे याचे नियम देखील काटेकोरपणे पाळले जातात. गत वर्षीचा पुरुष विजेता हा त्या वर्षीची पहिली मॅच सेंटर कोर्ट वर खेळणार. दोन आठवड्याच्या या स्पर्धेत मधल्या रविवारी सामने खेळवले जाणार नाहीत (खरं म्हणजे रविवार हा प्रेक्षकांच्या दृष्टीने आवडता दिवस पण नाही म्हणजे नाही). महिलांचे चारही उपांत्यपूर्व (क्वार्टर फायनल) सामने दुसऱ्या मंगळवारी आणि पुरुषांचे चारही उपांत्यपूर्व सामने दुसऱ्या बुधवारीच खेळवले जाणार.

4. पूर्वी सर्वच स्पर्धांमध्ये पांढरे कपडे घालण्यात येत परंतु कालांतराने विम्बल्डन सोडून बाकी सर्व ठिकाणी रंगीत कपडे चालतात पण विम्बल्डन मध्ये नाही म्हणजे नाही.

२०१३ साली रॉजर फेडरर याने भडक नारंगी (orange) रंगाचे सोल असलेले बूट घातले तेव्हा विम्बल्डन अधिकाऱ्यांनी हे परत चालणार नाही अशी सक्त ताकीद दिली आणि पुढच्या सामन्यात घालू दिले नाहीत (यात पुढील गंमतीचा भाग असा त्या Nike कंपनीच्या बुटांना मिळालेल्या प्रसिद्धीमुळे दोन दिवसात त्यांच्या ऑनलाईन स्टोअर्स मधून तसे सगळे विकले गेले).

5. दर वर्षी चार ग्रँड स्लॅम स्पर्धा खेळल्या जातात ज्या अमेरिकन ओपन, ऑस्ट्रेलियन ओपन आणि फ्रेंच ओपन म्हणून ओळखल्या जातात परंतु विम्बल्डनला ओपन असे संबोधण्यात येत नाही. विम्बल्डन हे विम्बल्डनच राहणार – कायम. तसेच विम्बल्डनच्या सेंटर कोर्टला असलेले वलय ही देखील एक परंपराच आहे.

6. विम्बल्डन असे म्हटले की दोन गोष्टी प्रामुख्याने चर्चिल्या जातात. पहिली स्ट्राबेरी क्रीम आणि दुसरी पिंम्स कप (Pimms) हे जीन मिश्रित पेय.

जे नाते हॉट डॉगचे अमेरिकेतील बेसबॉल स्टेडियम मध्ये आहे त्यापेक्षा जास्त जिव्हाळ्याचे नाते स्ट्राबेरी क्रीमचे विम्बल्डनशी आहे. गेल्या वर्षी २८००० किलो स्ट्राबेरी आणि ७००० लिटर फ्रेश क्रीम याचा फन्ना उडाला. तसेच पिंम्स ह्या पेयाचा खप सुमारे एक लाख.

विम्बल्डन मधील काही गंमतीशीर गोष्टी:-

१. दर सात ते नऊ गेम्स नंतर टेनिस बॉल बदलण्यात येतात कारण त्यांचा आकार योग्य तोच रहावा. पूर्ण स्पर्धेदरम्यान साधारण ५४२५० बॉल्स लागतात. जे बॉल्स वापरण्यात येत नाही ते रेफ्रिजरेटेड कंटेनर मध्ये ठेवण्यात येतात ज्यायोगे ते उत्कृष्ठ स्थितीत राहतील.

२. २०१० साली विम्बल्डन मध्ये सगळ्यात जास्त काळ चाललेला सामना खेळण्यात आला. अमेरिकेच्या जॉन इसनर याने फ्रांसच्या निकोलस महुत याचा ११ तास आणि ५ मिनिटांनंतर पराभव केला. हा सामना तीन दिवसांच्या कालावधीत खेळण्यात आला. विजयाचा स्कोर होता ६-४, ३-६, ६-७, ७-६, ७०-६८ (शेवटचा सेटच मुळी ८ तास ११ मिनिटे चालला होता).

३. अमेरिकेच्या टेलर डेंट या खेळाडूने ताशी २३८ किमी वेगाने सर्वात वेगवान सर्व्हिस केली आणि महिलांमध्ये व्हीनस विलियम्सने ताशी २०५ किमी असा विक्रम नोंदवला.

४. टेनिस खेळणाऱ्या खास करून महिलांना तोंडाने मोठा आवाज (Loud Grunt) करण्याची सवय आहे. २००९ मध्ये रशियाच्या मारिया शारापोवाचा हा आवाज १०५ डेसिबल्स एवढा मोठा होता – वेगात जाणाऱ्या मोटरसायकलशी त्याची तुलना होऊ शकली असती.

असो.

तर आम्ही १० जून २०११ ला लंडनला प्रयाण केले. पहिला एक आठवडा स्कॉटलंडची ट्रिप करून १८ तारखेला परत लंडनला आलो. विम्बल्डन हे साऊथफिल्ड्स स्टेशनपासून १० मिनिटे चालण्याच्या अंतरावर आहे. जवळपास असलेल्या हॉटेलच्या किंमती वाचून गरगरायला झाले. त्यामुळे थोडे लांब असलेल्या अर्लस् कोर्ट इथे हॉटेल बुक केले. तिथेही किंमती जास्तच होत्या पण दुसरा पर्याय नव्हता. १९ तारखेला जाऊन आमची तिकिटे घेऊन आलो.

अखेरीस २० जूनला माझे विम्बल्डनला जायचे स्वप्न साकार झाले. साऊथफिल्ड्स स्टेशन बघण्यासारखे बनवले होते. स्टेशनचे दोन्ही प्लॅटफॉर्म विम्बल्डनच्या हिरवळीप्रमाणे तयार करण्यात आले होते.

आत मध्ये शिरलो आणि अवाक होऊन बघतच बसलो. समोरच एक मोठा स्क्रीन होता ज्यावर १९ कोर्ट्स वर दिवसभरात कुठले कुठले सामने आहेत याचा गोषवारा होता ज्यायोगे आपण ठरवू शकतो की आपल्याला कुठल्या मॅचेस बघायच्या आहेत.

आम्ही एक यादी बनवली आणि निघालो.

आपण भारतीय त्यामुळे आपल्या खेळाडूंचे आपल्याला जर जास्तीच कौतुक. नक्की हरणार असे माहित असून सुद्धा सानिया मिर्झा आणि सोमदेव देवबर्मन यांचे सामने बघायला गेलो, तिथे उभे राहून ओरडलो पण थोड्या वेळातच दोन्ही सामने संपले. मग या कोर्टवरून त्या कोर्टवर अशा वाऱ्या चालू झाल्या. बहुतेक सामने उभे राहूनच बघावे लागतात कारण या ओपन कोर्ट्स वर बसण्याच्या खुर्च्या अगदीच मोजक्या. पहिल्या दिवशी चालून चालून आणि उभे राहून पायाचे अक्षरशः तुकडे पडायची वेळ आली. दुसऱ्या दिवशी दुपारनंतर पाऊस पडायला लागला. आम्ही एका बेंचवर छत्री घेऊन बसून राहिलो. बसायला मिळाल्यामुळे बरं वाटत होतं त्यामुळे पाऊस वाढला तरी जागा सोडली नाही. थोड्या वेळाने अचानक प्रचंड थंडी जाणवू लागली आणि त्याचे मुख्य कारण पाणी बुटाच्या आत जाऊन मोजे भिजले आणि त्यामुळे त्रास होऊ लागला. मोजे काढून टाकले पण थंडी काही कमी होईना. काय करावे ते कळेना पण तेवढ्यात असे कळले की आता आज पुढील सामने होणार नाहीत. वाईट वाटायच्या ऐवजी आनंद झाला आणि हॉटेलवर परत गेलो.

तिसऱ्या दिवशी मस्त कडकडीत ऊन पडले त्यामुळे खुशीत स्टेडियमवर गेलो. तिथे एका बाजूला एक टेकडीसमान उंचवटा आहे ज्याला विम्बल्डन हिल्स असे म्हणण्यात येते. तिथे हिरवळीवर भरपूर गर्दी कारण तिथे टीव्हीचा प्रचंड मोठा स्क्रीन ज्यायोगे तुम्हाला सेंटर कोर्ट वगैरे वर चाललेल्या महत्वाच्या मॅचेस बघता येतात. तिथे तर नुसती धमालच धमाल.

ज्या माझ्या मित्रामुळे आम्हाला तिकिटे मिळाली होती तो दुपारी भेटला. मला म्हणाला, तुम्हाला अर्धा तास कोर्ट नंबर दोन मध्ये मी पाठवू शकतो. आमचे काय बल्ले बल्ले.

अशा तऱ्हेने आमचे विम्बल्डन मधील अविस्मरणीय तीन दिवस संपले.

आता एकच स्वप्न की जे म्हणजे जर कधी भविष्यात जमले तर सेंटर कोर्टवर फायनल नाही जमली तर सेमी फायनल बघायचीच. बघू जमतं का ते.

यशवंत मराठे

#tennis #wimbledon #federer

आनंदी जीवनाचा पाया

प्रत्येक संवेदनशील मनुष्याला जगामध्ये न्यायपूर्ण, सुखी व समाधानी वातावरण असावे असे वाटत असते. सर्वांच्या मूलभूत गरजा पूर्ण व्हाव्यात, कोणी दुःखी कष्टी असू नयेत अशी त्याची अपेक्षा असते. असा मनुष्य जर कृतीशील असेल तर तो आपल्या बुद्धीप्रमाणे, कुवतीनुसार असे वातावरण निर्माण करण्याचा प्रयत्न करीत असतो. ह्या प्रयत्नाचे सामूहिक स्वरूप म्हणजे निरनिराळे इझम्स (वाद) निर्माण होणे उदा. सोशलिझम्, कम्युनिझम्, कॅपिटॅलिझम् वगैरे. हे इझम्स मानणाऱ्यातील ज्यांची प्रखर बुद्धिमत्ता असते, ते या वादांचे एक राजकीय प्रणाली निर्माण करतात आणि त्यायोगे समाजात न्यायाचे, समाधानाचे वातावरण निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतात. परंतु आमच्या अल्पबुद्धीप्रमाणे ह्या सर्व प्रकियेत दोन कळीचे मुद्दे हरवले गेले आहेत. ते म्हणजे १) माणसाच्या मनाचा आणि २) माणूस स्वार्थीपणे, दुष्टपणे का वागतो ह्याचा शोध घेतला जात नाही आणि त्यामुळे सर्व इझम्स अयशस्वी झाले आहेत असे आमचे मत आहे.

याशिवाय निसर्गाचा एक नियम लक्षात घेतला पाहिजे. तो म्हणजे उत्पत्ती, स्थिती आणि लय (नाश) ह्या निसर्गाच्या तीन अवस्था आहेत. त्यामुळे बदल हा निसर्गाचा मूलभूत नियम आहे. ह्या बदलांची दिशा सुद्धा ठरलेली आहे, उत्पत्तीकडून नाशाकडे. परंतु निसर्गातील सर्वच गोष्टी (ज्यात माणूस सुद्धा अंतर्भूत आहे) एकदम उत्पन्न होत नसतात व एकदम नष्ट देखील होत नाहीत, त्यामुळे स्थितीचा काळ अमर्याद जरी नसला तरी खूप मोठा असतो. समाजात चांगले व वाईट बदल सतत होत असतात. समाजात चांगले बदल घडवून समाजजीवन सुसह्य करणे हे संत महात्म्यांचे कार्य असते. संपूर्ण समाज एकाच वेळी सुखी, समाधानी व आनंदी होऊ शकत नसला तरी व्यक्ती मात्र सुखी, समाधानी व आनंदी होऊ शकते असे भारतीय तत्वज्ञान सांगते. म्हणून हे तत्वज्ञान व्यक्तीकडून समाजापर्यंत जाण्याचा मार्ग अनुसरते. जेवढया जास्त व्यक्ती आनंदी त्या प्रमाणात समाज आनंदी होईल. तर सर्व इझम्स समाजापासून सुरुवात करून व्यक्तीपर्यंत पोहचण्याचा प्रयत्न करतात म्हणून अयशस्वी होतात अशी आमची धारणा आहे.

समाजातील दुःखांचा सूक्ष्मपणे विचार केलात तर असे दिसून येईल की अपमृत्यू, आजारपण, म्हातारपणामुळे होणारे क्लेष व निसर्गाच्या कोपातून निर्माण होणारी दुःखे ही निसर्गनिर्मित दुःखे आहेत; परंतु निसर्गकोपातील काही गोष्टी मात्र मानवनिर्मित आहे असे आता लक्षात येऊ लागले आहे. तेंव्हा समाजातील गैरव्यवस्थेचे व त्यातून निर्माण होणाऱ्या दुःखांचे खापर देवाच्या डोक्यावर फोडण्याला काही अर्थ नाही. जगात शांतता आणि सुव्यवस्था निर्माण करायची असल्यास माणसाची वृत्ती बदलविणे हे महत्वाचे कार्य आहे. तेच कार्य संत करीत असतात. तत्वतः माणूस संसारात समाधान आणि आनंद शोधत असतो परंतु संसार हे ह्या दोन गोष्टी मिळविण्याचे स्थानच नाही हे माणसाला कळत नाही. खरे समाधान व दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीवरती अवलंबून नसलेला खरा आनंद याचा अर्थ माणसाला नीट समजलेलाच नाही.

प्रत्येक माणसाला सुख, समाधान आणि आनंद हवा असतो व तो त्याच्याच शोधात असतो. परंतु संसारात ह्या तिन्ही गोष्टी क्वचितच एकदम मिळतात आणि त्या सतत तर कधीच मिळत नाहीत; हीच तर संसाराची मर्यादा आहे. व्यवहारात सुख, समाधान व आनंद हे तीनही शब्द आपण बऱ्याचवेळा समान अर्थाने वापरतो. परंतु या शब्दात सूक्ष्म भेद आहे जो पटकन आपल्या लक्षात येत नाही. आपण या प्रत्येक शब्दाची व्याख्या करण्याचा प्रयत्न करूया.

१) सुख – जेव्हा व्यक्तीला कोणतेही शारीरिक किंवा मानसिक क्लेष नसतात तेव्हा ती व्यक्ती सुखी आहे असे आपण म्हणू शकतो; परंतु त्याच वेळी ती व्यक्ती समाधानी व आनंदी असेलच असे नाही.

२) समाधान – जेव्हा व्यक्तीची शारीरिक किंवा मानसिक इच्छा पूर्ण होते तेव्हा त्या व्यक्तीला समाधान मिळते. उदा. तहान लागली, पाणी प्यायले, समाधान मिळाले. चांगल्या नोकरीची इच्छा धरली, ती मिळाली, समाधान मिळाले.

३) आनंद – आनंदाची एका वाक्यात व्याख्या करणे कठीण आहे परंतु असे म्हणता येईल की, ही मनाची अशी अवस्था असते की, या अवस्थेत माणसाला अनेक गोष्टींचा विसर पडतो. आपल्याला अनुभव असतो की, एखादी आनंदाची बातमी आपल्या प्रिय व्यक्तीला देण्याकरिता पडलेल्या शारीरिक कष्टाची आपल्याला पर्वा नसते. आपल्याला होणाऱ्या आनंदाचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे करता येईल.

अ) व्यवहारात ज्या आनंदाचा आपण बरेच वेळा अनुभव घेतो तो असतो इच्छापूर्तीचा आनंद.

ब) आपण केलेल्या कामाचा किंवा गुणांचा लोक गौरव करतात, आपली स्तुती करतात, मान देतात त्यावेळी जो आनंद मिळतो तो स्व च्या मान्यतेचा आनंद असतो.

क) सुंदर निसर्ग पाहिल्याने किंवा सुंदर संगीत ऐकल्याने जो आनंद मिळतो तो स्व निरपेक्ष असल्याने तो निर्मळ आनंद असतो. या आनंदाचा पोत जरा वरच्या दर्जाचा असतो.

ड) याशिवाय आनंदाचा आणखीन एक प्रकार असतो तो म्हणजे ज्ञान झाल्यामुळे होणारा आनंद. एखादी गोष्ट आपल्याला पूर्णतया कळली/समजली किंवा शोध लागला की होणारा आनंद आणखीन वरच्या दर्जाचा असतो.

इ) वर वर्णन केलेले सर्व आनंद दुसऱ्या गोष्टींवरती अवलंबून असणारे आहेत व ते काही काळ मिळतात आणि नंतर त्यातील स्वारस्य निघून जाते.

परंतु आत्मानंद असा एक आनंद आहे की तो आतून सतत मिळत असतो व तो कशावरही अवलंबून नसतो. संत याच आनंदाचा सतत अनुभव घेत असतात त्यामुळे ते सदासर्वकाळ आनंदी असतात.

साध्या साध्या गोष्टींचे ज्ञान झाल्याने जर आनंद मिळत असेल तर मग आत्म्याचे ज्ञान झाल्याने किती आनंद मिळेल याची कल्पना करता येऊ शकते. आपल्या तत्वज्ञानात ब्रह्माचे स्वरूप सांगताना तो सत् चित् आनंद (सच्चिदानंद) आहे असे सांगितले आहे. सत् म्हणजे सत्य; जे कधीच बदलत नाही ते. चित् म्हणजे उर्जा (energy). आनंद म्हणजे आनंदच (bliss). म्हणूनच ब्रह्माचा अनुभव आला की आनंद मिळणारच. आत्मा हा ब्रह्माचाच भाग आहे त्यामुळे आत्मज्ञान झाले की आनंद हा मिळणारच.

आता आत्मा आणि जीव ह्यातला फरक कळण्यासाठी एक उदाहरण घेऊ. आपण तीन ग्लासात शुद्ध पाणी घेऊन एका ग्लासात माती, कचरा टाकू; दुसऱ्या ग्लासात काही क्षार टाकू; तिसऱ्या ग्लासात विषाणू टाकू. असे केल्याने तिन्ही ग्लासातील पाणी अशुद्ध होऊन पिण्यायोग्य राहणार नाही. परंतु हे सर्व पाणी अशुद्ध झाले असे आपण म्हटले तरी सर्व ठिकाणी शुद्ध पाण्याचे अस्तित्व आहेच. ते शुद्ध पाणी नष्ट झालेले नाही; किंबहुना शुद्ध पाण्याच्या अस्तित्वावरच अशुद्ध पाण्याचे अस्तित्व टिकून आहे. आत्मा आणि जीव ह्यांच्यातील संबंध असाच आहे. जेव्हां आत्म्यावरती निरनिराळ्या संस्कारांची पुटे चढतात, तेव्हां त्याचे जीवात रूपांतर होते. हे संस्कार कोणत्या स्वरूपाचे आहेत त्यावरून सत्व, रज किंवा तम गुणी जीव तयार होतो. वरील पाण्याच्या उदाहरणाप्रमाणे पाण्याची अशुद्धता वेगवेगळी असली तरी सर्वांतील शुद्ध पाणी एकच असते, समान असते. म्हणूनच सर्वांचा आत्मा एकच असतो असे सांगितले जाते. त्याप्रमाणे पाण्यातील निरनिराळी अशुद्धता काढून टाकण्यासाठी वेगवेगळ्या पद्धती वापराव्या लागतील त्याचप्रमाणे जीवातील अशुद्धता काढण्यासाठी ज्ञान, कर्म किंवा भक्ती मार्ग चोखाळावा लागेल. परंतु सर्व मार्गांचे अंतिम ध्येय आत्म्याचा अनुभव हेच असेल. ही मांडणी ढोबळ आहे परंतु प्रश्न समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे असे आम्हाला वाटते.

आता आत्म्याचा शोध म्हणजे काय? माणूस सतत विचार करत असतो. काही विचार बुद्धीतून येतात, काही कामनांमधून (इच्छेतून) येतात तर काही विचार पूर्व संस्कारातून (आठवणीतून) येतात. या सर्व विचारांचा केंद्रबिंदू स्व किंवा मी असतो. माझ्या मनात विचार येत आहेत याची जाणीव असते. किंबहुना मी विचार करू शकतो म्हणजेच आपण जिवंत आहोत ह्याची आपल्याला खात्री पटलेली असते. विचार येणे, न येणे, कोणत्या प्रकारचे येणे ह्यावरती खरे म्हणजे आपले नियंत्रण नसते. ह्याला थोडासा अपवाद म्हणजे बुद्धीने केलेला विचार. विचार स्फुरणे ही आणखीनच अजब गोष्ट आहे. त्याची कारणमीमांसा सामान्य माणसाला देता येत नाही (एखादं वेळेस मानसशात्रज्ञ देऊ शकतील). आपण असाही अनुभव घेतलेला असतो की जेवढे विचार कमी होतात, तसतशी मनाची शांती वाढत जाते आणि श्वासाची गती कमी होते. तेव्हां श्वासाची गती कमी करत विचारांची गती कमी करणे ह्यातूनच योग निर्माण झाला. विचारांची साखळी तयार होणे व ती तुटून परत स्वचे भान येणे ही प्रक्रिया सतत चालू असते. ही स्वची जाणीव सतत जागरूक असते. गाढ झोपेत ती अगदी सूक्ष्म असते. गाढ झोपेत विचार जवळजवळ नसतात त्यामुळे मनाला प्रतिक्रिया देण्याची जरुरीच नसते; त्यामुळे मन निश्चल असते. ह्याचाच अर्थ असा की स्व ची जाणीव जेवढी कमी, तेवढे विचार कमी आणि जेवढे विचार कमी तेवढी शांतता जास्त. विचार हे स्वकेंद्रित असतात. ज्याप्रमाणे लोहचुंबकाला एकेक टाचणी चिकटवून टाचण्यांची साखळी तयार करता येते अगदी त्याचप्रमाणे विचार शृंखला तयार होते. वरील उदाहरणात लोहचुंबकाचे चुंबकत्व काही कारणाने नष्ट झाले तर सर्व टाचण्या त्याक्षणी निखळून पडतील. त्याचप्रमाणे स्व नष्ट झाला तर विचार गळून पडतील.

आता स्व आणि आपल्या अस्तित्वाची जाणीव ह्या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आपले नाव आणि आपले शरीर ह्यातून स्व ची जाणीव तयार होते. या स्व ला अध्यात्मात अहंकार म्हणतात. या अहंकाराचे वैशिष्ठ्य असे आहे की तो स्वतःला कर्ता समजतो. या कर्तेपणातून इच्छा, भावना, वासना निर्माण होतात आणि या पूर्ण होईपर्यंत समाधान मिळत नाही. माणसाला अनेक इच्छा असतात त्यामुळे त्याचे कधीच पूर्ण समाधान होत नाही. तसेच नवीन इच्छा निर्माण करण्याचा कारखाना माणसाच्या मनात जोरात चालू असतोच. यावरचा जालीम उपाय म्हणजे कर्तेपण सोडणे आणि त्यायोगे अहंकार कमी करणे. सर्व संत माणसाचे कर्तेपण किती लटके आहे याची जाणीव करून देत असतात. हे जग किती क्षणभंगुर आहे हे सांगत असतात. सर्वांचा उद्देश एकच असतो की माणसाचा अहंकार कमी होत होत अंतिमतः नष्ट व्हावा. हे कर्तेपण आपण का घेतो ह्याचा शोध माणूस कधीच घेत नाही. आपले नाव (जे आपल्याला आईवडिलांनी दिलेले असते) आणि आपले शरीर या व्यतिरिक्त आपल्याला अस्तित्व आहे का? याचा शोध तर सोडूनच द्या पण याचा विचार सुद्धा आपण कधी करत नाही. त्यामुळेच आपल्याला मरणाची प्रचंड भीती वाटते. आपले तत्वज्ञान फक्त आत्मा अमर आहे, ब्रह्म व आत्मा यांचे अद्वैत आहे, ब्रह्म सत्य व बाकी सर्व माया आहे अशी नुसती पोपटपंची करतो असे अजिबात नसून, त्याचा अनुभव घेण्याचे मार्ग सुद्धा सांगतो. नामस्मरण, ध्यान ह्या त्यापैकी काही पद्धती आहेत. या पद्धतीतून विचाररहित जागृत अवस्था म्हणजे फक्त अस्तित्वाची जाणीव (माझ्या अस्तित्वाची जाणीव, असे नव्हे) अशी अवस्था प्राप्त होऊ शकते. हेच आत्मज्ञान असावे असा आमचा विश्वास आहे. ही अवस्था अत्यंत आनंददायी असावी कारण आनंद हे ब्रह्माचे व पर्यायाने आत्म्याचे एक स्वरूपच आहे. या आनंदाने सर्व क्लेष विसरले जातात, अहंकार गेल्यामुळे इच्छा नष्ट होतात व पूर्ण समाधान मिळते. योग्यांना ही अवस्था फक्त ध्यानातच प्राप्त होते असे म्हणतात परंतु नामस्मरण व भक्ती यामुळे ती अवस्था सतत प्राप्त होत असते आणि म्हणूनच भक्तिमार्गाला पंथराज म्हणतात. भातुकलीच्या खेळात लहान मुले चणे, कुरमुऱ्यावरून भांडतात तेव्हां मोठ्या माणसांना अशा मुलांची कीव येते, अगदी त्याचप्रमाणे संसारातील क्षुल्लक गोष्टींवरून भांडणाऱ्या माणसाबद्दल संतांना कीव येऊन ते ग्रंथ संपदा, कीर्तन, प्रवचन अशा गोष्टींद्वारे लोकांना सन्मार्गाला लावण्याचा अट्टाहासाने प्रयत्न करतात.

आत्मज्ञानाच्या शिडीच्या सदाचार, सदवर्तन व दुसऱ्याला त्रास न देण्याची वृत्ती या प्राथमिक पायऱ्या आहेत. त्या गाळून आत्मज्ञान होऊच शकत नाही. म्हणूनच आत्मज्ञान मिळविण्याच्या इच्छेने या पायऱ्या चढणाऱ्या माणसांची संख्या जेवढी वाढेल तेवढा समाज सुखी होईल.

या कारणामुळेच संत कुठचाही इझम् न सांगता, राज्यव्यवस्था बदलण्याचा प्रयत्न न करता व्यक्तीला बदलविण्याचा प्रयत्न करतात. संत ज्ञानेश्वरांपासून, संत तुकाराम व रामदास स्वामींपर्यंत जी संतांची मांदियाळी निर्माण झाली त्याचे दृष्य स्वरूप म्हणजे श्रीमंत योगी, उपभोगशून्य राजा ही बिरुदे वागविणारे छत्रपती शिवाजी महाराज. याचाच अर्थ असा की चांगल्या समाजातून चांगला राजा किंवा राज्यकर्ता निर्माण होतो. लोकशाही यशस्वी करण्याची हीच गुरुकिल्ली आहे.

आत्मज्ञानामुळे जे संत, सतत आनंदाच्या डोहात डुंबत आहेत आणि समाधान – आनंद मुक्त हस्ते द्यायला तयार आहेत पण तरी देखील माणूसच घ्यायला तयार नाही, याचेच नाव माया. या गोष्टीचे अचूक वर्णन समर्थ रामदासांनी मनाच्या श्लोकात केले आहे – घरी कामधेनू पुढे ताक मागे. तसेच संत चोखामेळा म्हणतात – काय भुललासी वरलीया रंगा.

समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ मनाचे श्लोक आणि संत ज्ञानेश्वरांचा २८ अभंगांचा हरीपाठ जरी पूर्णपणे अभ्यासला तर गीता, उपनिषदे यांच्या गहन जंगलात न शिरता योग्य मार्गदर्शन होईल आणि तसेच अंधश्रद्धेवरती त्यांनी किती कडाडून हल्ला केला आहे ते ही कळून येईल.

वरील सर्व लिखाण प्रत्यक्ष शहर किंवा प्रदेश न बघता नकाशा आणि चित्रे / फोटो बघून त्या शहराचे किंवा प्रदेशाचे रसभरित वर्णन करण्यासारखे आहे याची आम्हाला पूर्ण कल्पना आहे आणि तसेच त्यातील त्रुट्यांची सुद्धा कल्पना आहे. परंतु धडपडत आत्मज्ञानाची शिडी चढताना काही फोटो मिळाले ते इतरांना दाखविण्याचा हा एक प्रयत्न.

यशवंत मराठे

सुधीर दांडेकर

yeshwant.marathe@gmail.com

#spirituality #अध्यात्म #आनंद #happiness

समाजकार्य – अडथळा शर्यत

आमच्या “नीरजा” या संस्थेने गेल्या वर्षी १९ मे या तारखेला कुंर्झे गावातील झिरपी वाडी येथे बंधाऱ्याच्या कामाला सुरुवात केली. जेसीबी वापरला की काम तसे झटपट होते. पण पण पण……..

माशी शिंकायची ती शिंकलीच. बंधाऱ्याच्या वरच्या अंगाला (बाजूला) जवळजवळ ३००-४०० मीटर लांब राहणाऱ्या एका सरकारी अधिकाऱ्याचे डोकं फिरलंच. त्याचं म्हणणं की बंधाऱ्याने माझ्या शेतात पाणी होईल तेव्हा मी म्हणतो तिथेच आणि तसाच बंधारा बांधलात तरच मी परवानगी देईन. दुसऱ्या लोकांचं चांगलं झालेलं पण बघवत नाही बऱ्याच जणांना. बरं तो म्हणतो तसा बंधाऱ्याच्या डिझाईन मध्ये बदल करायचा जरी आम्ही विचार केला असता तरी नवीन डिझाईन बनवून ते पावसाळ्याआधी पूर्ण होणे शक्यच नव्हते. पाऊस ५ जून नंतर कधीही येऊ शकतो. बरं तो अधिकारी असल्यामुळे पाड्यातील लोक त्याच्या विरुद्ध जायला घाबरत होते. आणि वरून सांगणं की साहेब, तुम्हीच काही मार्ग काढत असलात तर बघा; आम्ही काही करू शकत नाही.

त्यामुळे तेव्हा काहीही तोडगा निघाला नाही. खरं सांगायचं तर जेव्हा हे घडलं तेव्हा सुरुवातीला खूप त्रास झाला. Frustration आलं; वाटलं की आपण काहीतरी करायचा प्रयत्न करतोय पण ज्यांना त्याचा फायदा होऊ शकेल त्यांचीच त्याला आडकाठी. पण नंतर असं वाटलं की हे आत्ता न होण्यातच परमेश्वराची इच्छा असेल. परंतु खालील गोष्टी प्रकर्षाने जाणवल्या :-

• आदिवासी माणूस स्वतःच्या थोड्याश्या, तत्कालीन फायद्यासाठी दीर्घकालीन नुकसान करतो.

• आहे त्या कष्टप्रद परिस्थितीत त्याची रहाण्याची तयारी असते आणि तो ती परिस्थिती न कुरकुरता सहन करू शकतो.

• खेडेगावातील लोकांना एकत्रित, संघटित होऊन काही चांगले होऊ शकते ह्यावर विश्वासच राहिला नाहीये.

• सर्वच गोष्टी फुकट किंवा आयतं मिळण्याची वाईट सवय जडली आहे.

• आहे त्या परिस्थितीत बदल घडणे शक्य नाही अशी त्यांची धारणा झाली आहे.

त्यामुळे पावसाळ्यानंतर काही मार्ग निघतो का ते बघायचा विचार करून तोपर्यंत त्रास न करून घेता स्वस्थ बसायचे ठरवले.

दुर्दैवाने गेल्या वर्षी पाऊस कमी पडला आणि महिनाभर आधीच गुडूप झाला. त्याचा विपरीत परिणाम होणारच होता आणि तो झाला. ज्या अधिकाऱ्याने आडकाठी केली त्याचेच शेत पाण्याअभावी करपले तरी माणसाचा अहंकार जळत नाही ना? आपलं चुकलंय हे स्वीकारायला मन पण मोठं लागतं. असो.

परंतु गावकऱ्यांना बंधारा हवा आहे त्यामुळे त्यांनीच दुसरी पर्यायी जागा शोधून काढली. या वर्षी ३० मार्चला जाऊन आम्ही जागा बघून आलो आणि वाटलं अरे, ही तर पहिल्यापेक्षा जास्त चांगली जागा आहे.

त्या दिवशीही एक गमंत झाली. त्या जागेच्या दोन्ही बाजूला एकाच माणसाची शेती आहे त्यामुळे त्याला भेटलो तेव्हा तो म्हणाला माझी काहीच आडकाठी नाही पण एक बारीकशी अडचण आहे की माझ्या चुलत्याने पावसाळ्यात मासेमारीसाठी एक छोटा उंचवटा केला आहे. बंधारा झाला तर उंचवटा बुडून जाईल तेव्हा तुम्ही त्याच्याशी बोला. त्याला विचारलं की तो अधिकृत आहे का? तर उत्तर मिळाले, छे असा प्रकार अधिकृत होऊच शकत नाही. पण माझं आणि माझ्या चुलत्याचं भांडण आहेच त्यातून अजून भर पडायला नको. मग त्या माणसाला भेटलो. त्याने सुरुवातीला ऐकून घ्यायला सुद्धा नकार दिला. पण जेव्हा त्याला असे जाणवून दिले की बंधारा झाला तरी देखील तो मासेमारी कशी करू शकेल तेव्हा तो शांत झाला आणि आमच्यावर उपकार केल्यागत, हां करा काय करायचे ते, असे वाक्य आमच्या तोंडावर फेकले. पडत्या फळाची आज्ञा घेऊन काम करायचे नक्की केले. पण त्याचे डोकं दुसऱ्या दिवशी परत बदललं आणि काम करायला देणार नाही हा एकच घोशा.

खरं सांगायचे तर माझं डोकंच फिरलं आणि मी माझ्या साडूला म्हटलं, खड्यात जाऊ दे; हे काम नाही करायचं. श्री. विजय वेखंडे (त्या पंचक्रोशीतील पंचायत समिती सदस्य), जे आम्हाला या भागात मदत करतात ते खूपच ओशाळवाणे झाले. मला म्हणाले, साहेब ह्यातून एकच मार्ग या वर्षी निघू शकतो. त्या आसपासच्या परिसरात सरकारने बांधलेले कमीत कमी ८-१० बंधारे असे आहेत की जे खालून गळत असल्याने निकामी पडले आहेत. कुंर्झे गावातील धुमाड पाड्यात असा एक निकामी बंधारा आहे जो तुम्ही दुरुस्त करून द्या. मी गावकऱ्यांचा आणि पंचायत समितीचा विनंती अर्ज तुम्हाला देतो. आम्ही जाऊन बंधारा बघून आलो. नंतर आमचे तांत्रिक सल्लागार, डॉ अजित गोखले, यांना त्यांच्या व्यस्त वेळापत्रकातून थोडासा वेळ काढण्याकरता अक्षरशः भरीस पाडले. ते त्यांच्या सहकाऱ्यांबरोबर येऊन पाहणी करून गेले आणि तो बंधारा कसा दुरुस्त करावा याची रूपरेषा त्यांनी आखून दिली.

आता पुढची अडचण म्हणजे बंधाऱ्याचा आकार आधीपेक्षा बऱ्यापैकी मोठा (जवळजवळ ९० फूट लांब आणि ९ फूट उंच) आणि त्यात तो तळापर्यंत खणून काढायचा म्हणजे खर्च खूप वाढणार. आता त्याची व्यवस्था कशी लावायची याच्या विचारात असताना Xoriant Solutions Pvt Ltd या कंपनीतून फोन आला. (गेली दोन वर्षे ही कंपनी आमच्या संस्थेला मदत करतेच आहे). सांगण्यात आले की तुमचा चेक तयार आहे; तेव्हा माणूस पाठवा. अचंबित होऊन तोंडात बोट घालायची वेळ आली. ६ एप्रिलला गुढी पाडव्याच्या मुहूर्तावर गावातील महिला आणि मुलांच्या हस्ते नारळ फोडला पण मागील अनुभवावरून असे ठरवले की काम पूर्ण होईपर्यंत काहीच बोलायचे नाही.

लगेच आम्ही काम सुरु करण्याच्या दृष्टीने जुळवाजुळव चालू केली. तीन ते चार काँट्रॅक्टरांशी बोलून एक नक्की केला. आता फक्त विनंती अर्जाची वाट बघत होतो. पण दुसऱ्याच दिवशी कळले की लोकसभा निवडणुकीची आचारसंहिता चालू झाली आहे त्यामुळे आता २४ मे पर्यंत ग्रामपंचायतीचा अर्ज मिळू शकत नाही. पाड्यातील लोकांचे सांगणे होते की तुम्ही काम सुरु करा; अर्ज नंतर मिळेल. पण आमची त्या गोष्टीसाठी तयारी नव्हती कारण काम चालू केले तर कदाचित ह्या असल्या कायदेशीर बाबी खूप त्रासदायक ठरू शकतात. अखेरीस २४ मे रोजी तो विनंती अर्ज मिळाला आणि मनाचा हिय्या करून २६ मे या दिवशी कामाला सुरुवात केली.

काम सुरुवात करायच्या आधी पाड्यातील जे पुरुष आम्ही ही मदत करू आणि असे सहकार्य करू असे मोठ्या तोंडाने सांगत होते ते सर्व काम चालू झाले आणि एका झटक्यात गायब झाले. एका संध्याकाळी काही मंडळी भेटली तेव्हा काम करायला का येत नाही अशी विचारणा करताच, आम्ही मेस्त्री आहोत, बिगारी नाही असे बाणेदार उत्तर मिळाले. आम्ही काम आमच्यासाठी किंवा आमच्या फायद्यासाठी करत नाही याची जाणीव तरी आहे की नाही असे शंकास्पद त्यांचे वागणे बोलणे होते. असो, परंतु महिलांनी मात्र जी मदत मागितली ती आनंदाने केली.

मे महिन्याची अखेर असल्याने जेसीबी मिळणे मोठ्या जिकिरीचे. मग अक्षरशः हातापाया पडून तो मिळवावा लागे. तसेच आमच्या कॉन्ट्रॅक्टरकडे तुटपुंजं सामान त्यामुळे आहे त्या सामुग्रीत जमेल तसे काम पुढे ढकलायचे असा प्रकार चालू होता. त्याच बरोबरीने Ready Mix Concrete ची गाडी ठरलेल्या दिवशी आणि ठरलेल्या वेळी येणे हे सुद्धा एक आव्हानच होते. त्यात परत हे सर्व काम पावसाळा सुरु व्हायच्या आधी पूर्ण होणे किती महत्वाचे हे सांगण्याची गरज नाहीच.

एवढं मोठं काम अंगावर घेतल्यामुळे आम्हाला खूपच टेन्शन आले होते. त्यामुळे रात्रीची झोप पण उडाली. म्हणून मग मी आणि खास करून सुधीर दांडेकर जवळजवळ दररोज सकाळी १० ते संध्याकाळी ५ वाजेपर्यंत साईटवर ठिय्या मारून बसत होतो. पावसाळ्याच्या आधी दोन तीन आठवडे किती गरम आणि दमट हवामान असते याची तुम्हाला सर्वांना कल्पना आहेच. रणरणते ऊन, फारशी कुठेही सावली नाही. जी काही थोडीफार सावली होती तिथे बसावं म्हटलं तर तिथे जमिनीवर मुंग्याच मुंग्या, गरम मातीचा उंचवटा शोधून बसायची बहुदा वेळ यायची पण तिथे सावली नाही. बरोबर नेलेले पाणी पण काही काळात कढत होऊन जायचे. असा उन्हाळा अनुभवायची सवय सुटलेली त्यामुळे खऱ्या अर्थाने सत्वपरीक्षाच होती म्हणा ना!

या लेखाचे शीर्षक अडथळ्याची शर्यत का असेल याचा तुम्हाला आता कदाचित थोडा अंदाज आला असेल.

अशा अनंत अडचणींतून मार्ग काढत काढत अखेरीस १० जून रोजी काम संपले आणि आम्ही एक मोठा सुटकेचा निश्वास टाकला. तेथील पंचायत समितीला काहीतरी समारंभ करावा अशी इच्छा होती पण आमच्या दृष्टीने त्याला विशेष महत्व नव्हते कारण श्रेय मिळविण्यासाठी हे कार्य आम्ही केलेच नाही. परंतु त्यांचा खूपच आग्रह असल्यामुळे आम्ही हो म्हटले. तेथील BDO यांना प्रमुख पाहुणे म्हणून बोलावण्याचे ठरवले आणि त्यांना आमंत्रण करायला गेलो तर म्हणाले, अहो, मला आजच बदलीचा आदेश आला आहे. चार पाच दिवस थांबा. दुसरा कोण अधिकारी येणार आणि कधीपासून ते तोपर्यंत कळेल. ३-४ दिवसांनी म्हणाले की मीच येईन तेव्हा २४ जून तारीख नक्की करा. सगळी तयारी सुरु केली आणि २१ तारखेला त्यांचा फोन आला की २४ तारखेलाच कम्युनिस्टांचा एक मोर्चा येणार आहे त्यामुळे अडचण आहे. मग त्या मोर्चाचे जे प्रमुख नेते होते त्यांना फोन केला आणि अशी विनंती केली की तुमचा मोर्चा दुपारी ठरवता येऊ शकेल का? सुदैवाने त्यांनी आमच्या विनंतीला मान दिला. मग आम्ही त्यांनाच आमच्या कार्यक्रमाचे आमंत्रण दिले. नशीबाने ते हो म्हणाले.

पावसाळा सुरु न होण्याचा आम्हाला एक फायदा झाला आणि तो म्हणजे कार्यक्रम व्यवस्थित होऊ शकला. सर्व सरकारी अधिकारी, BDO डोल्हारे साहेब तसेच पाटबंधारे विभाग प्रमुख, ग्रामसेवक, सरपंच वगैरे मंडळी आणि Xoriant Solutions Pvt Ltd या कंपनीचे पदाधिकारी अशी मंडळी वेळेवर पोहोचली. ३०-४० ग्रामस्थांच्या उपस्थितीत हा छोटेखानी समारंभ छान पार पडला. आता भरपूर पाऊस पडावा हीच इच्छा.

आमच्या संस्थेचा मुख्य उद्देश हा पाणी अडविणे, पाणी जिरवणे हाच आहे. त्याकरिता बंधारा हा या भागासाठी चांगला पर्याय आहे. बऱ्याच वेळा लोकं विचार न करता काहीही बोलतात आणि सूचना देतात. आज महाराष्ट्र सरकारची जलयुक्त शिवार योजना, नाम फाऊंडेशन, पानी फॉउंडेशन या सर्वांचे प्रामुख्याने काम मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्रात आहे. तिथली भौगोलिक परिस्थिती आणि डहाणू ते सिंधुदुर्ग येथील भौगोलिक परिस्थिती सर्वस्वी भिन्न आहे. हा संपूर्ण प्रदेश लाव्हा दगडाने व्यापलेला आहे. त्यामुळे एका भागात एक गोष्ट यशस्वी झाली म्हणजे दुसरीकडे होणारच असे गृहीत धरून चालत नाही.

आम्ही कार्यरत असलेल्या पंचक्रोशीत निकामी झालेले ८-१० बंधारे आहेत त्यामुळे ते दुरुस्त करण्याने खूप मोठे काम होऊ शकते. आम्हाला पुढची २-३ वर्षे काय काम करायचे याची जणू दिशाच मिळाली आहे. पण हो, ही संकल्पना आमच्या मनातील; त्यात भविष्यात काय अडचणी किंवा अडथळे येतील हे काय सांगावे? आपण निःस्वार्थ बुद्धीने आणि मनाने काम करत रहावे हेच योग्य ठरेल आणि बाकी गोष्टी त्या जगनियंत्याच्या हाती सोपवाव्या म्हणजे त्रास होणार नाही.

|| श्री स्वामी समर्थ ||

यशवंत मराठे

yeshwant.marathe@gmail.com

फोटो सौजन्य: अदिती मराठे

Mehmood – Greatest Comedian

The Man with a Tragic Life who made People Laugh

Nearly every Hindi cinema-goer has a “favourite Mehmood moment.” Mine is from the 1966 comedy Pyar Kiye Jaa. The fact that in a film that also stars the mad genius Kishore Kumar, Mehmood’s show-stopping turn is a testament to both his classic talent for physical comedy and stardom. On a dark night, he settles in for a story narration with his father (Om Prakash) and what follows is a rib-tickling scene with Om Prakash getting all sweaty and spooky after hearing about, among other absurdities, a forest where “fishes are grazing grass and snakes are flying.” To strike fear into his father’s heart, Atma (Mehmood) makes all kinds of animal noises complete with a haunting background score befitting a Ramsay movie. What you do know is that the scene required either a leap of imagination and logic or a serious confidence in the art of nonsense. Whatever it was, Mehmood had that. He put his voice artistry and mimicry skills to tremendous use and made the scene more than memorable. And Om Prakash’s petrified look and gestures are in total harmony with Mehmood.

Similarly, how can one forget the first time one laid eyes on the Masterji from Padosan? His many fans personal favorite scene is when Mehmood confronts Bhola (Sunil Dutt) and Bindu (Saira Bano) in a park and warns him, Bhola, aagey mat aana. They also cheered when it looked as if he would win the girl!!!

It’s difficult to imagine Hindi film comedy without Bollywood’s original Bhaijaan. Mehmood may have long passed away but his influence is evident in the comic styles of David Dhawan, Govinda, Sajid Khan, Johnny Lever, Ritesh Deshmukh – the list is endless.

He began as a child actor in Ashok Kumar’s ‘Kismet’ (1943). But it was Guru Dutt who spotted the young lad and gave him his first break. According to a blog by Amitabh Bachchan (who calls Mehmood his godfather), “He never forgot that gesture – a large photograph of Guru Dutt adorned his bedroom.”

Mehmood went on to develop his own style of comedy. He is one of the most respected and loved entertainers in the Indian film fraternity. At his peak, he was paid more than the film’s hero and he was a performer of such caliber that leading men back in the day used to reject films because their presence used to diminish in films if they starred with Mehmood.

With top money rolling in, he was living a flamboyant life. A big spendthrift, he bought a farm just to keep his horses. He lived like a king both in terms of his lifestyle and also his large-heartedness. He looked after his extended family of 150 people. He loved cars and at one point he owned a fleet of 24 cars including a Stingray, Dodge, Impala, MG, Jaguar and others.

He had uncanny knack of spotting talent. He was the one who introduced Amitabh Bachchan into the commercial cinema space. He also gave a break to the music director R. D. Burman his first independent film as music director, Chhote Nawab and Rajesh Roshan with his own production Kunwara Baap (1974 film). Unconfirmed sources had also rumored that Mehmood offered a role to Rajiv Gandhi in the film Bombay to Goa!

Mehmood had great faith in the young Amitabh. Ameen Sayani, the radio broadcaster, once asked him about his horses. “The fastest horse is Amitabh,” Mehmood replied. “The day he picks up speed he will leave everyone behind.” In some ways, he foresaw Amitabh Bachchan’s success. Hence it was very unfortunate that towards the end, an ageing Mehmood who cared for Bachchan as a younger brother became bitter and lashed out at him in interviews. Nobody really knows the reasons for such ugliest fallouts in Bollywood but one must also admit that Amitabh kept a dignified silence.

For a brief period in the 60s, thanks to him, comedy was king. And Mehmood was the uncrowned King of Comedy. Mehmood & Kishore Kumar were good friends and Kishore was already a big star. According to a Bollywood legend, when Mehmood approached his good friend for a role in one of his movies, Kishore famously remarked, “How can I give a chance to someone who will compete with me?” To this, Mehmood is supposed to have laughingly replied, “One day, I will become a big filmmaker and I will cast you in a role in my film!” Mehmood kept his word and years later, he cast Kishore Kumar in his home production, Padosan, a film considered by many to be Bollywood’s most enduring comedy film.

Who can ever forget the comic camaraderie between Mehmood and Kishore Kumar in Padosan? Or his role as the timid lover Mohan Kumar in Bhoot Bangla and the hilarious conductor Khanna in Bombay to Goa?

Few of the famous songs shot on Mehmood were

Ek chatur naar – Padosan, Aao twist karein – Bhoot Bangla, Hum kaale hain to kyaa – Gumnaam, Saj rahi gali meri maa – Kunwara Baap, Soi ja taara – Mastana, Sabse bada rupaiya – Sabse Bada Rupaiya, Ajhun na aye balamwa – Sanjh Aur Savera.

He won Filmfare Best Supporting Actor Award for Dil Tera Diwana (1963) and then later four Filmfare Best Comedian Award (started in 1967) for Pyar Kiye Jaa (1967), Waris (1970), Paras (1972) and Vardaan (1975).

He was nominated for Filmfare Best Comedian Award in following years:-

Love in Tokyo (1967), Meherban (1968), Neel Kamal (1969), Sadhu Aur Shaitaan (1969), Meri Bhabhi (1970), Humjoli (1971), Main Sunder Hoon (1972), Bombay to Goa (1973), Do Phool (1974), Duniya Ka Mela (1975), Kunwara Baap (1975), Qaid (1976), Sabse Bada Rupaiya (1977), Nauker (1980), Khuddar (1983)

Towards the end of the 70s, Mehmood’s popularity began to decline as other comedy actors like Jagdeep, Asrani, Paintal, Deven Verma and Kader Khan shot to prominence. Between 1989 and 1999, he made a handful of movies, but most of them were either shelved or made no impression. He acted as Johnny in Rajkumar Santoshi’s Andaz Apna Apna – his last known film as an actor.

However any chapter written on Bollywood will be incomplete without mentioning about the greatest comedian the Hindi Film Industry has ever seen, Mehmood Ali a.k.a Bhaijaan.

He had a rough personal life starting from his father’s alcoholism to his son’s disability and the financial responsibility of tending to the large family. In fact, he often dwelt on the irony of his life. He used to say that he made people laugh for a living but wondered why his own life was so sad and tragic.

His life was exactly what Chaplin had once said, “Life is a tragedy when seen in close-up, but a comedy in long-shot.”

Yeshwant Marathe

#bollywood #mehmood #comedian